حالت تهوع در دندانپزشکی

حالت تهوع در دندانپزشکی واکنش طبیعی و غیرارادی بدن (رفلکس گگ) به تحریک نواحی حساس عقب دهان و گلوست؛ وقتی ابزار دندانپزشکی به زبان کوچک، کام نرم یا ته زبان می‌خورد، عضلات گلو منقبض می‌شوند و حس عق‌زدن و تهوع پیش می‌آید.

این یک بیماری نیست، یک واکنش دفاعی است و با چند کار ساده مثل تنفس از بینی، تغییر حالت نشستن و در موارد شدیدتر دارو یا بی‌حسی موضعی، کاملاً قابل کنترل است.

اگر این حالت در شما آن‌قدر شدید است که حتی اجازه‌ی معاینه یا قالب‌گیری را نمی‌دهد، یک راه مطمئن هم وجود دارد: انجام درمان در حالت آرام‌بخشی.

در سدیشن دندانپزشکی بیمار در آرامش کامل درمان می‌شود و اصلاً تحریک و عق‌زدنی حس نمی‌کند. این صفحه کمک می‌کند بفهمید مشکل شما با کدام روش حل می‌شود.

رفلکس گگ چیست و چرا موقع دندانپزشکی عق می‌زنیم؟

رفلکس گگ (که مردم به آن گگ دهان هم می‌گویند) یک واکنش طبیعی بدن است که هنگام تحریک عقب دهان، گلو را منقبض می‌کند تا جلوی ورود جسم خارجی را بگیرد.

این رفلکس که منشأ حالت تهوع در دندانپزشکی است یک «بیماری» نیست؛ همه آن را دارند، فقط در بعضی‌ها حساس‌تر است و زودتر فعال می‌شود.

موقع دندانپزشکی، ابزار و مواد به نواحی حساسی مثل ته زبان، کام نرم و اطراف لوزه‌ها نزدیک می‌شوند. همین تماس، همان رفلکس را روشن می‌کند و حالت تهوع در دندانپزشکی را می‌سازد.

برای همین است که بیشترِ عق‌زدن‌ها موقع قالب‌گیری، کار روی دندان‌های عقب و رادیوگرافی داخل‌دهانی اتفاق می‌افتد؛ یعنی هرجا ابزار به عقب دهان می‌رسد.

نکته‌ی مهم این است که داشتن رفلکس گگ قوی عیب یا ضعف شما نیست و خیلی هم شایع است. چیزی که فرق می‌سازد، شناختن محرک‌ها و استفاده از روش‌های درست کنترل است که در ادامه می‌آید.

علت عق زدن در دندانپزشکی چیست؟

حالت تهوع در دندانپزشکی معمولاً یک علت ندارد؛ ترکیبی از عوامل جسمی و ذهنی است. شناختن علتِ خودتان کمک می‌کند راه‌حل درست را انتخاب کنید، چون کنترل حالت تهوع در دندانپزشکی وقتی مؤثر است که با علتِ آن هماهنگ باشد:

• علت جسمی (تماس با نواحی حساس): رایج‌ترین علت؛ تماس ابزار با ته زبان، کام نرم و لوزه‌ها مستقیم رفلکس را فعال می‌کند. هرچه کار عقب‌تر و طولانی‌تر باشد، شدیدتر است.
• علت ذهنی (ترس و اضطراب): در خیلی‌ها فقط فکرِ ابزار یا صدای آن کافی است تا عق بزنند. اینجا ریشه‌ی حالت تهوع در دندانپزشکی اضطراب است، نه تماس فیزیکی.
• مشکلات بینی و تنفس: کسی که به‌خاطر گرفتگی بینی یا سینوزیت مجبور است از دهان نفس بکشد، بیشتر عق می‌زند.
• معده و گوارش: رفلاکس معده، سوزش سر دل یا معده‌ی پر هم می‌تواند حس تهوع را بیشتر کند.

چون علت‌ها فرق دارند، درمان هم فرق دارد؛ برای ترسِ ذهنی آرام‌سازی و برای تماسِ فیزیکی روش‌هایی مثل بی‌حسی موضعی و پوشاندن ناحیه کمک می‌کند. در بخش‌های بعد هر کدام را جدا توضیح می‌دهیم.

نشانه‌های رفلکس گگ را چطور بشناسیم؟

رفلکس گگ فقط عق‌زدن نیست؛ بدن چند علامت دیگر هم نشان می‌دهد که معمولاً با هم می‌آیند:

• زیاد شدن ناگهانی بزاق در دهان.
• آب افتادن چشم‌ها.
• عرق کردن و احساس گرما.
• حس خفیفِ سرگیجه یا ضعف.
• انقباض گلو و در موارد شدید، عق‌زدن واقعی.

شناختن این نشانه‌ها مهم است، چون اغلب چند ثانیه پیش از خودِ عق‌زدن ظاهر می‌شوند و همین فرصت کوتاه، بهترین زمان برای کنترل است.

می‌توانید همان لحظه‌ای که شروع می‌شوند به دندانپزشک علامت بدهید تا کار را کوتاه متوقف کند و با چند نفسِ آرام، حالت رد شود؛ همین کنترلِ ساده جلوی تشدید حالت تهوع در دندانپزشکی را می‌گیرد.

راه‌های جلوگیری از حالت تهوع در دندانپزشکی

بیشتر موارد حالت تهوع در دندانپزشکی با کارهای ساده و بدون دارو کنترل می‌شوند. این روش‌ها را خودتان می‌توانید انجام دهید و واقعاً جواب می‌دهند:

• از بینی نفس بکشید، نه دهان: مؤثرترین و ساده‌ترین کار. تنفس آرام و منظم از بینی، رفلکس را آرام نگه می‌دارد.
• قبل از مراجعه معده‌تان خیلی پر یا خیلی خالی نباشد: یک وعده‌ی سبک، نه غذای سنگین و نه با معده‌ی کاملاً خالی.
• پیش از درمان غذای ترش و اسیدی نخورید: ترشی و مرکبات معده را اسیدی و گلو را حساس‌تر می‌کنند و احتمال عق‌زدن را بالا می‌برند.
• اگر بینی‌تان گرفته است بگویید: گرفتگی بینی شما را به تنفس دهانی مجبور می‌کند؛ پیش از مراجعه با پزشک درباره‌ی باز کردن بینی مشورت کنید.
• نوبت صبح بگیرید: وقتی استراحت کرده‌اید، اضطراب و در نتیجه رفلکس کمتر است.
• حواس‌تان را پرت کنید: گوش‌دادن به موسیقی با هندزفری یا فشار دادن آرام شست یک دست، ذهن را از عق‌زدن دور می‌کند.
• ترس‌تان را بگویید: وقتی دندانپزشک بداند حساسید، کار را کوتاه‌تر و با علامتِ توقف پیش می‌برد؛ همین حسِ کنترل، نیمی از اضطراب را کم می‌کند.

همین چند عادت، برای بیشتر بیماران کافی است تا یک درمان معمولی را بدون عق‌زدن پشت سر بگذارند. اگر کارِ شما عقب دهان است یا رفلکس‌تان خیلی قوی است، سراغ روش‌های مطب در بخش بعد می‌رویم.

روش‌های کنترل تهوع در مطب

وقتی روش‌های ساده کافی نباشد، دندانپزشک ابزارهایی دارد که تماس با نواحی حساس را کم یا حذف می‌کنند:

• بی‌حسی موضعی سطحی (اسپری یا ژل): حساسیت ناحیه‌ی حساس را موقتاً کم می‌کند تا تماس ابزار کمتر رفلکس را فعال کند.
• رابردم: یک پرده‌ی نازک که ناحیه‌ی درمان را از بقیه‌ی دهان جدا می‌کند و نمی‌گذارد آب و ابزار به عقب دهان برسد.
• قالب‌گیری دیجیتال (اسکنر دهانی): به‌جای تریِ قالب‌گیری که تا ته دهان می‌رود، با یک دوربین کوچک از دندان‌ها تصویر گرفته می‌شود؛ این یکی از بزرگ‌ترین دلایل کاهش حالت تهوع در دندانپزشکی در قالب‌گیری است.
• کوتاه کردن و شکستن جلسه: انجام کار در چند مرحله‌ی کوتاه، به‌جای یک جلسه‌ی طولانی.

اگر با همه‌ی این‌ها باز هم کار ممکن نشد، گزینه‌ی بعدی آرام‌بخشی است که در بخش آخر به آن می‌پردازیم.

قرص برای حالت تهوع در دندانپزشکی؛ کِی و با چه شرطی؟

در بعضی بیماران که رفلکس خیلی قوی است، پزشک ممکن است قرص ضد تهوع تجویز کند تا پیش از درمان مصرف شود. داروهایی مثل متوکلوپرامید یا بعضی آنتی‌هیستامین‌های آرام‌بخش برای این کار استفاده می‌شوند.

اما دو شرط مهم دارد که باید جدی گرفته شوند:

• فقط با تجویز پزشک: نوع دارو و زمان مصرف را پزشک تعیین می‌کند، نه خودِ بیمار؛ این داروها عوارض و تداخل دارند و خوددرمانی با آن‌ها درست نیست.
• قرص جایگزین روش‌های دیگر نیست: دارو کمکِ موردی است، نه درمان ریشه‌ای. برای خیلی‌ها همان تنفس از بینی و رابردم کافی است و اصلاً نیازی به قرص نیست.

پس اگر دنبال «قرصی» هستید که عق‌زدن‌تان را بگیرد، اول موضوع را با دندانپزشک در میان بگذارید؛ او تصمیم می‌گیرد که اصلاً به دارو نیاز دارید یا با روش‌های ساده‌تر مشکل حل می‌شود.

سرکوب رفلکس گگ؛ تکنیک‌های فوری سر صندلی

اگر درست همان لحظه که ابزار در دهان است حس عق‌زدن آمد، این چند ترفند سریع کمک می‌کنند رفلکس را همان‌جا سرکوب کنید:

• شست دست خود را در مشت فشار دهید: این حرکت ساده حواس مغز را از گلو پرت می‌کند.
• کمی نمک روی نوک زبان بگذارید: طعم قویِ نمک برای چند لحظه توجه مغز را از گلو می‌دزدد و رفلکس را کم می‌کند.
• پاها را کمی بالا بیاورید یا زانوها را خم کنید: تغییر حالت بدن، فشار روی گلو را کم می‌کند.
• نفس را بیرون نگه دارید و آرام از بینی بازدم کنید: تمرکز روی بازدم، انقباض گلو را می‌شکند.
• پای خود را روی زمین فشار دهید یا یک نقطه را نگاه کنید: نگه‌داشتن توجه روی چیزی بیرون از دهان کمک می‌کند.

این تکنیک‌ها برای لحظه‌های کوتاه عالی‌اند. اگر رفلکس شما آن‌قدر شدید است که حتی این‌ها هم جواب نمی‌دهند، یعنی باید سراغ روش‌های مطب یا آرام‌بخشی بروید.

اوق و عق‌زدن حین پرکردن دندان

خیلی‌ها می‌پرسند چرا موقع پر کردن دندان اوق می‌زنند، در حالی که پرکردگی معمولاً روی دندان‌های جلوتر است. چند دلیل دارد:

• آب و بزاق جمع‌شده در عقب دهان: در حین کار، آبِ دستگاه و بزاق به ته گلو می‌رود و همان رفلکس را فعال می‌کند؛ ساکشن و رابردم این را حل می‌کنند.
• کار روی دندان‌های عقب: پرکردن دندان‌های آسیا به ناحیه‌ی حساس نزدیک‌تر است.
• باز نگه‌داشتن طولانی دهان و تنفس از دهان: خشک شدن و تحریک گلو حس تهوع می‌دهد.

راه‌حل ساده است: در این جلسات از بینی نفس بکشید و به دندانپزشک بگویید از ساکشن و رابردم بیشتر استفاده کند تا آب در گلو جمع نشود.

علت حالت تهوع بعد از کشیدن دندان

گاهی تهوع نه حین کار، بلکه ساعت‌ها بعد از کشیدن دندان پیش می‌آید. این معمولاً ربطی به خودِ رفلکس گگ ندارد و علتش فرق می‌کند:

• قورت‌دادن خون: رایج‌ترین علت؛ ورود مقداری خون به معده بعد از کشیدن، حالت تهوع می‌دهد. گاز گذاشتن و تف‌کردن ملایم (نه مکیدن محل) کمکش می‌کند.
• مسکن و آنتی‌بیوتیک با معده‌ی خالی: خیلی از داروهای بعد از کشیدن اگر ناشتا خورده شوند تهوع می‌آورند؛ آن‌ها را با کمی غذا بخورید.
• اثر آرام‌بخشی یا بی‌حسی: اگر درمان با سدیشن بوده، تا چند ساعت کمی تهوع طبیعی است.
• بلند شدن سریع از صندلی: افت فشار لحظه‌ای هم می‌تواند حالت تهوع بدهد؛ آرام بلند شوید.

این تهوع معمولاً خفیف و گذراست. اگر شدید شد، ادامه پیدا کرد یا با خونریزی زیاد همراه بود، حتماً با دندانپزشک تماس بگیرید.

تهوع با دندان مصنوعی چرا پیش می‌آید؟

یکی دیگر از شکل‌های حالت تهوع در دندانپزشکی، تهوعِ کسانی است که دندان مصنوعی، به‌خصوص دست‌دندانِ بالا، دارند.

علتش این است که بخش پوشاننده‌ی کام، سقف دهان را می‌پوشاند و همان ناحیه‌ی حساسِ رفلکس را تحریک می‌کند. چند نکته کمک می‌کند:

• در هفته‌های اول، بدن معمولاً عادت می‌کند و تهوع کم می‌شود؛ کمی صبر لازم است.
• اگر ادامه داشت، دندانپزشک می‌تواند لبه‌ی پوشاننده‌ی کام را کوتاه یا اصلاح کند.
• در موارد مقاوم، پروتزهایی که کام را کمتر می‌پوشانند یا روی پایه‌های ثابت سوار می‌شوند گزینه‌ی بهتری هستند؛ انتخابش را دندانپزشک تعیین می‌کند.

پس تهوع با دندان مصنوعی معمولاً حل‌شدنی است و لازم نیست آن را تحمل کنید؛ کافی است به دندانپزشک بگویید.

حالت تهوع در قالب‌گیری دندان؛ چرا بیشتر اتفاق می‌افتد؟

قالب‌گیری سنتی یکی از شایع‌ترین موقعیت‌هایی است که حالت تهوع در دندانپزشکی را بیدار می‌کند و شکایت خیلی از بیماران از همین مرحله است، چون تریِ قالب و ماده‌ی آن تا نزدیک حلق می‌رسد و مستقیم به ناحیه‌ی حساس فشار می‌آورد.

اگر بدانید چه کاری این را کم می‌کند، همان قالب‌گیری راحت‌تر می‌شود:

• بنشینید و کمی به جلو خم شوید: این حالت باعث می‌شود ماده‌ی اضافی به‌جای ته گلو، به سمت جلو برود.
• از بینی نفس بکشید و روی بازدم تمرکز کنید: تا ماده سفت می‌شود، نفس را آرام از بینی بیرون دهید.
• قالب‌گیری دیجیتال را بخواهید: با اسکنر دهانی دیگر تری تا ته دهان نمی‌رود و تماس با ناحیه‌ی حساس تقریباً حذف می‌شود؛ بهترین راه برای افراد با رفلکس قوی.

با همین نکته‌ها، قالب‌گیری که معمولاً ترسناک‌ترین مرحله برای این بیماران است، به یک کار کوتاه و قابل‌تحمل تبدیل می‌شود.

تمرین خانگی برای کم‌کردن حساسیت رفلکس گگ

یک راه مؤثر و کم‌هزینه این است که رفلکس‌تان را کم‌کم «کم‌حساس» کنید. این تمرین ساده را می‌توانید هفته‌ها پیش از درمان در خانه انجام دهید تا حالت تهوع در دندانپزشکی در جلسه‌ی اصلی خیلی کمتر شود:

• با مسواک، آرام سطح زبان را از جلو مسواک بزنید.
• هر روز کمی عقب‌تر بروید، تا جایی که احساس خفیفِ عق‌زدن شروع شود.
• همان‌جا چند ثانیه بمانید و از بینی نفس بکشید تا حس رد شود؛ جلوتر نروید.
• روز بعد یک‌ذره عقب‌تر. در طول چند هفته، ناحیه‌ای که زود عق می‌زد تحملش بیشتر می‌شود.

این روش که نوعی «عادت‌دادن تدریجی» است، در خیلی از افراد با رفلکس قوی جواب می‌دهد و نیاز به دارو را کم می‌کند.

اگر حتی مسواک‌زدن جلوی زبان هم شما را به عق‌زدن می‌اندازد، همین را به دندانپزشک بگویید تا از ابتدا با روش‌های مطب پیش برود.

چه کسانی بیشتر مستعد حالت تهوع در دندانپزشکی هستند؟

رفلکس گگ در بعضی افراد پررنگ‌تر است. اگر در این گروه‌ها هستید، بهتر است از همان ابتدا به دندانپزشک بگویید تا جلسه را متناسب با شما برنامه‌ریزی کند:

• افراد مضطرب و با ترس از دندانپزشکی: هرچه اضطراب بیشتر، رفلکس شدیدتر.
• کسانی با گرفتگی بینی، سینوزیت یا آلرژی: چون مجبورند از دهان نفس بکشند.
• افراد با رفلاکس معده یا مشکلات گوارشی.
• کسانی که تجربه‌ی بد قبلی از عق‌زدن سر صندلی دارند: ذهن، همان تجربه را تکرار می‌کند.

بودن در این گروه‌ها یعنی فقط به برنامه‌ریزی و احتیاط بیشتر نیاز دارید، نه اینکه درمان برایتان ممکن نباشد؛ تقریباً همیشه راهی برای کنترل حالت تهوع در دندانپزشکی وجود دارد.

وقتی هیچ روشی جواب نداد

گروه کوچکی از بیماران، حالت تهوع در دندانپزشکی و رفلکس گگ آن‌قدر شدیدی دارند که حتی با تنفس از بینی، رابردم و بی‌حسی سطحی هم نمی‌توانند معاینه یا درمان را تحمل کنند.

برای این افراد، راه مطمئن انجام درمان در حالت آرام‌بخشی کنترل‌شده زیر نظر متخصص بیهوشی است.

در این حالت، بیمار در یک آرامش عمیق قرار می‌گیرد، خودش نفس می‌کشد و اصلاً تحریک و عق‌زدنی حس نمی‌کند، در حالی که تنفس و ضربانش دائم پایش می‌شود.

این گزینه برای رفلکس‌های خیلی شدید و درمان‌های طولانی در نظر گرفته می‌شود و تصمیمش کاملاً پزشکی است. جزئیات کامل آن در صفحه‌ی سدیشن توضیح داده شده است.

آیا این حالت خطرناک است؟

به‌خودیِ‌خود نه. حالت تهوع در دندانپزشکی یک واکنش گذراست و وقتی تماس قطع شود، چند ثانیه‌ای از بین می‌رود؛ خطر واقعی این است که همین حس ناخوشایند باعث شود درمان لازم را عقب بیندازید و مشکل دندان بدتر شود.

پس به‌جای کنار گذاشتن درمان، آن را با دندانپزشک در میان بگذارید؛ تقریباً همیشه ترکیبی از روش‌های این صفحه، حالت تهوع در دندانپزشکی را به حدی می‌رساند که کار بی‌دردسر انجام شود.

سؤالات پرتکرار درباره حالت تهوع در دندانپزشکی

حالت تهوع در دندانپزشکی طبیعی است یا نشانه‌ی بیماری؟

کاملاً طبیعی است. رفلکس گگ یک واکنش دفاعی بدن است که همه دارند، فقط در بعضی‌ها حساس‌تر است. نشانه‌ی بیماری نیست و با روش‌های ساده کنترل می‌شود.

چطور جلوی عق‌زدن حین قالب‌گیری را بگیریم؟

از بینی نفس بکشید، حواس‌تان را با فشار دادن شست پرت کنید و اگر ممکن است از قالب‌گیری دیجیتال (اسکنر) استفاده شود که تماس با عقب دهان را تقریباً حذف می‌کند.

قرص ضد تهوع برای دندانپزشکی بخورم؟

فقط اگر پزشک تجویز کند. برای رفلکس‌های شدید ممکن است دارو پیش از درمان داده شود، ولی خوددرمانی با این قرص‌ها به‌خاطر عوارض و تداخلشان درست نیست؛ اغلب هم نیازی به قرص نیست.

چرا بعد از کشیدن دندان حالت تهوع گرفتم؟

بیشتر به‌خاطر قورت‌دادن کمی خون، یا خوردن مسکن و آنتی‌بیوتیک با معده‌ی خالی است. داروها را با کمی غذا بخورید؛ اگر تهوع شدید یا ماندگار شد با دندانپزشک تماس بگیرید.

رفلکس گگ من خیلی شدید است؛ اصلاً می‌شود دندانم را درمان کرد؟

بله. برای رفلکس‌های خیلی شدید، درمان در حالت آرام‌بخشی زیر نظر متخصص بیهوشی انجام می‌شود و بیمار هیچ تحریک و عق‌زدنی حس نمی‌کند.

منبع: مؤسسه ملی تحقیقات دندان و جمجمه‌وصورت آمریکا (NIDCR)