دندان عقل؛ چه زمانی باید کشیده شود و چه زمانی میماند
دکتر کیهان کندریدندان عقل؛ چه زمانی باید کشیده شود و چه زمانی میماند
دندان عقل، آخرین دندان هر سمت فک است که معمولاً بین ۱۷ تا ۲۵ سالگی رشد میکند.
اگر جای کافی داشته باشد، صاف بیرون بیاید و بتوانید مسواکش بزنید، لازم نیست کشیده شود — حتی اگر دندانپزشک قبلی گفته باشد بهتر است پیشگیرانه خارجش کنید.
کشیدن وقتی لازم میشود که دندان نهفته یا کج باشد، لثهٔ رویش مدام ورم کند، یا به دندان کناری فشار بیاورد و آن را خراب کند.
تفاوت این دو حالت را فقط رادیوگرافی مشخص میکند؛ همان عکس، هم سختی جراحی و هم هزینه کشیدن دندانرا تعیین میکند.
بازبینی علمی: دکتر کیهان کندری، دندانپزشک
آخرین بازبینی: شهریور ۱۴۰۵
زمان مطالعه: ۱۲ دقیقه
این مطلب بر پایهٔ راهنماهای بالینی جراحی دهان و تجربهٔ مطب دکتر کیهان کندری در تهران (توانیر) نوشته شده است. برخلاف تصور رایج، در این مطلب توضیح دادهایم که دندان عقلِ بدون علامت لازم نیست پیشگیرانه کشیده شود. تصمیم نهایی فقط با رادیوگرافی و بررسی موقعیت ریشه نسبت به عصب فک گرفته میشود.
دندان عقل چیست و چرا برای همه مشکلساز نمیشود؟
دندان عقل آخرین دندان انتهای فک است و مشکلساز شدنش فقط به اندازهٔ فضای پشت آخرین دندان بستگی دارد.
اگر این فضا کافی باشد دندان صاف در میآید و مثل بقیهٔ دندانها کار میکند؛ اگر کم باشد دندان کج در میآید، نیمهبیرون میماند یا زیر لثه و داخل استخوان گیر میکند که به آن دندان عقل نهفته میگویند.
اندازهٔ این فضا را نمیشود با نگاه کردن به دهان فهمید؛ در رادیوگرافی مشخص میشود.
نکتهای که خیلیها نمیدانند: دندان عقل نیمهبیرونآمده از دندان کاملاً نهفته دردسر بیشتری دارد، چون لبهٔ لثه رویش میافتد، غذا زیرش گیر میکند و مسواک به آن نمیرسد.
بیشتر ورمها و عفونتهای دندان عقل مال همین حالت است.
حدود یکسوم افراد هم اصلاً هر چهار دندان عقل را ندارند و این طبیعی است.
دندان عقل کشیده شده با ریشه خمیده
دندان عقل را حتماً باید کشید؟
نه. دندان عقلی که علامتی ندارد و اطرافش سالم است، لازم نیست کشیده شود.
کشیدن پیشگیرانهٔ دندان عقل نهفتهٔ بیعلامت، نتیجهٔ بهتری از نگهداشتن آن ندارد.
نگهداشتن دندان عقل یعنی پیگیری کردن آن؛ این دندان باید در معاینه و رادیوگرافی دورهای کنترل شود، چون پوسیدگی و التهاب لثه در این ناحیه دیر خودش را نشان میدهد.
دندان عقل هم دندانهای جلو را کج نمیکند؛ شلوغی دندانهای جلو علت دیگری دارد.
در چه شرایطی میتوان دندان عقل را نگه داشت؟
اگر هر پنج شرط زیر برقرار باشد، دندان عقل نگه داشته میشود:
کامل بیرون آمده و صاف است، نه کج و نه نیمهبیرون
لثهٔ اطرافش ورم، درد و ترشح ندارد
خودش پوسیدگی ندارد و دندان کناری هم سالم است
مسواک و نخ دندان به آن میرسد
با دندان مقابل تماس دارد و در جویدن نقش دارد
چه زمانی کشیدن دندان عقل ضروری میشود؟
با این شرایط، کشیدن لازم است:
التهاب مکرر لثهٔ روی دندان نیمهبیرونآمده با ورم، درد و ترشح چرک
پوسیدگی دندان عقل که بهدلیل موقعیت انتهایی، ترمیم مطمئنی روی آن ممکن نیست
پوسیدگی یا تحلیل ریشهٔ دندان شمارهٔ هفت بر اثر تماس با دندان عقل نهفته
کیست اطراف تاج دندان نهفته که در رادیوگرافی دیده میشود
دندان بدون دندان مقابل که بهمرور بیرون میزند و لثهٔ فک روبهرو را زخم میکند
گاز گرفتن مکرر گونه بهدلیل زاویهٔ نامناسب دندان
هرچه در این حالتها زودتر اقدام کنید، جراحی سادهتر و دورهٔ نقاهت کوتاهتر است.
عکس OPG دندان عقل روی عصب با ریشه خمیده
نشانههای خراب شدن دندان عقل چیست؟
اولین نشانهها معمولاً درد نیستند: فشار مبهم انتهای فک، بوی بد موضعی و گیر کردن مکرر غذا در همان نقطه زودتر از درد ظاهر میشوند.
باز نشدن کامل دهان یا سفتی فک — التهاب به عضلهٔ جویدن رسیده و این جدیترین نشانهٔ اولیه است
درد گلو یا بلع دردناک فقط در یک سمت — عفونت انتهای فک به فضای اطراف پخش شده و بیشتر با گلودرد اشتباه گرفته میشود
درد گوش همان سمت بدون آبریزش یا کاهش شنوایی — درد از فک به گوش تیر میکشد، گوش سالم است
گاز گرفتن مکرر گونه در یک نقطه — زاویهٔ دندان بهمرور تغییر کرده
بوی بد و مزهٔ بد که با مسواک برطرف نمیشود — زیر لبهٔ لثهای که روی دندان افتاده، غذا و باکتری جمع شده
تورم لثهای که چند روز خوب و دوباره بد میشود — الگوی تکرارشوندهٔ عفونت، نشانهٔ همیشگی نیمهنهفتگی است
درد یا حساسیت دندان کناری — پوسیدگی در سطح پشتی دندان هفت شروع شده، جایی که مسواک به آن نمیرسد
نکتهای که تشخیص را عوض میکند: پوسیدگی سطح پشتی دندان هفت در معاینهٔ چشمی دیده نمیشود و فقط در رادیوگرافی مشخص میشود. به همین دلیل درد این ناحیه را نباید با مسکن پشت سر گذاشت.
نمونه دندان عقل کشیده شده در مطب تهران
بهترین سن کشیدن دندان عقل چند سالگی است؟
بهترین سن، ۱۸ تا ۲۵ سالگی است. در این بازه ریشهها هنوز کامل تشکیل نشدهاند و معمولاً دو سوم طول نهاییشان را دارند، پس دندان راحتتر خارج میشود و فاصلهٔ ریشه تا عصب فک بیشتر است.
استخوان فک در این سن هم انعطاف بیشتری دارد و بعد از جراحی سریعتر ترمیم میشود.
بعد از ۳۰ سالگی سه چیز تغییر میکند:
ریشهها کامل و گاهی خمیده شدهاند، استخوان متراکمتر است و ترمیم کندتر انجام میشود.
جراحی همچنان انجام میشود، اما مدت کار و دورهٔ نقاهت طولانیتر است و احتمال بیحسی موقت لب و چانه بالاتر میرود.
این اعداد به معنی عجله نیست: اگر دندان مشکلی ایجاد نکرده، سن بهتنهایی دلیل کشیدن نیست.
دندان عقل نهفته بعد از خارج شدن از فک پایین
کشیدن دندان عقل درد دارد و چند روز طول میکشد؟
حین جراحی درد ندارید، چون ناحیه با بیحسی موضعی کاملاً بیحس میشود؛ فقط فشار و صدا را حس میکنید.
درد بعد از جراحی حدود ۳ تا ۴ ساعت بعد و با پریدن بیحسی شروع میشود، در ۲۴ ساعت اول بیشترین حد را دارد و از روز سوم رو به کاهش میگذارد.
جراحی معمولاً بین ۲۰ تا ۴۵ دقیقه طول میکشد؛ دندان نهفته در استخوان زمان بیشتری میبرد.
دندان کاملاً بیرونآمده تقریباً مثل کشیدن یک دندان معمولی است و درد بعدش کم است.
اما در دندان نهفته که لثه کنار زده و مقداری استخوان برداشته میشود، درد و ورم بیشتر است.
مسکن را پیش از پریدن بیحسی بخورید، نه بعد از شروع درد؛ کنترل درد وقتی زودتر شروع شود با دوز کمتری انجام میشود.
دردی که تا روز سوم کم نشود یا از روز سوم به بعد بدتر شود طبیعی نیست و معمولاً نشانهٔ خشکی حفره یا عفونت است.
بعد از کشیدن دندان عقل چند روز ورم میماند؟
ورم از چند ساعت بعد شروع میشود، روز دوم و سوم به اوج میرسد و از روز چهارم فروکش میکند؛ تا روز هفتم معمولاً کامل از بین میرود.
برای کار اداری یک روز مرخصی کافی است، برای کار بدنی سنگین سه روز.
جدول زیر روزبهروز نشان میدهد چه چیزی طبیعی است:
روز
ورم و درد
چه کاری مجاز است
روز جراحی
ورم هنوز شروع نشده، بیحسی تا ۳ تا ۴ ساعت
استراحت، غذای نرم و خنک، کمپرس سرد هر ۲۰ دقیقه
روز اول
ورم شروع میشود، درد در بیشترین حد
دورکاری سبک؛ بیرون رفتن ضروری اشکالی ندارد
روز دوم
اوج ورم و کبودی گونه
کار اداری قابل انجام است؛ ورزش و خم شدن ممنوع
روز سوم
ورم هنوز هست اما درد کمتر شده
بازگشت به کار اداری؛ کمپرس گرم از امروز
روز چهارم
ورم رو به کاهش، باز شدن دهان بهتر میشود
کار عادی، غذای نرمتر از حالت معمول
روز پنجم تا هفتم
ورم تقریباً برطرف، جای زخم حساس
ورزش سبک؛ جویدن با آن سمت هنوز نه
هفتهٔ دوم
زخم بسته شده
همهچیز عادی؛ بخیه اگر باشد برداشته میشود
سه نکته که تفاوت واقعی ایجاد میکنند:
کمپرس سرد فقط ۲۴ ساعت اول اثر دارد. از روز سوم باید کمپرس گرم بگذارید تا ورم جمع شود؛ ادامهٔ کمپرس سرد در روزهای بعد ورم را طولانیتر میکند.
شب اول با سر بالاتر بخوابید. یک بالش اضافه، ورم صبح روز بعد را محسوس کم میکند.
کبودی گونه و زیر چانه ترسناک است اما بیخطر. معمولاً روز سوم ظاهر میشود، رنگش زرد میشود و تا ده روز کامل میرود.
اگر جراحی چهارشنبه انجام شود، اوج ورم به پنجشنبه و جمعه میافتد و شنبه در سراشیبی بهبود هستید — سادهترین راه برای نگرفتن مرخصی.
باز نشدن دهان تا چند روز طبیعی است، اما اگر روز چهارم به بعد بدتر شود یا ورم دوباره زیاد شود، باید بررسی شود.
آیا کشیدن دندان عقل باعث بیحسی دائمی لب و چانه میشود؟
خیر. بیحسی دائمی لب و چانه بعد از کشیدن دندان عقل در کمتر از یک درصد موارد رخ میدهد.
بیحسی موقت در ۱ تا ۵ درصد جراحیهای فک پایین دیده میشود و طی چند هفته تا شش ماه کامل برطرف میشود.
علتش نزدیکی ریشه به عصبی است که داخل استخوان فک پایین قرار دارد و حس لب پایین، چانه و لثهٔ جلو را تأمین میکند.
سه نشانه در رادیوگرافی هشدار میدهد که ریشه به این عصب چسبیده است: تیره شدن ریشه در محل تقاطع با کانال، قطع شدن خط کانال، و تغییر مسیر کانال.
اگر هیچکدام از این سه نشانه نباشد، خطر عملاً ناچیز است و جراحی معمولی انجام میشود.
اگر دیده شود، عکس سهبعدی CBCT مشخص میکند ریشه دقیقاً کجای کانال است و روش جراحی بر همان اساس انتخاب میشود.
کورونکتومی چیست و چه زمانی انجام میشود؟
کورونکتومی یعنی برداشتن تاج دندان و باقی گذاشتن ریشه در استخوان.
وقتی انجام میشود که ریشه در CBCT مستقیماً روی کانال عصب باشد و خارج کردنش خطر آسیب دائمی داشته باشد.
ریشهٔ باقیمانده زنده میماند و استخوان روی آن ترمیم میشود. احتمال آسیب عصبی در این روش بهمراتب کمتر از خارج کردن کامل ریشه است.
در بخشی از موارد ریشه بهمرور از عصب فاصله میگیرد؛ اگر بعدها مشکلی ایجاد کند، جراحی دوم با ایمنی بیشتری انجام میشود.
شرط انجام کورونکتومی این است که دندان عفونت فعال نداشته باشد.
خشکی حفره بعد از کشیدن دندان عقل چیست؟
خشکی حفره یا درای ساکت یعنی جدا شدن لختهٔ خون از حفرهٔ دندان کشیدهشده و برهنه ماندن استخوان زیر آن.
در ۲ تا ۵ درصد جراحیها رخ میدهد و در فک پایین و دندان نهفته شایعتر است.
راه تشخیصش از درد معمولی، الگوی درد است:
درد بعد از جراحی هر روز کمتر میشود، اما درد خشکی حفره روز سوم تا پنجم شروع میشود و بدتر میشود.
بو و طعم بد هم همراهش است و مسکن معمولی جوابش نمیدهد.
مکیدن بیشترین نقش را در جدا شدن لخته دارد:
سیگار، قلیان، نوشیدن با نی و تف کردن. سه روز اول این چهار کار را انجام ندهید و ۲۴ ساعت اول دهان را نشویید.
درمانش آنتیبیوتیک نیست:
حفره شستوشو داده و پانسمان دارویی داخلش گذاشته میشود که درد را ظرف چند دقیقه میخواباند.
پانسمان یک روز در میان عوض میشود تا لثه روی حفره را بپوشاند.
بعد از کشیدن دندان عقل چه مراقبتی لازم است؟
مهمترین کار در ۲۴ ساعت اول، حفظ لختهٔ خون است و در روزهای بعد، تمیز نگهداشتن حفره بدون دست زدن به آن.
گاز را ۳۰ تا ۴۵ دقیقه محکم گاز بگیرید، نه بیشتر. نگهداشتن طولانیتر گاز، لخته را با خودش میکَند
۲۴ ساعت اول دهان را نشویید و آب دهان را قورت بدهید، نه تف کنید
از روز دوم، بعد از هر وعده با آب نمک ولرم بهآرامی دهان را پر و خالی کنید — بدون قرقره و بدون فشار
مسواک را از همان شب اول بزنید، فقط به محل جراحی نزدیک نشوید
غذای نرم بخورید اما داغ نه؛ گرما عروق را باز میکند و خونریزی و ورم را بیشتر میکند
از خوراکیهای ریزدانه پرهیز کنید — کنجد، برنج، آجیل خرد شده و توتفرنگی داخل حفره گیر میکنند
آنتیبیوتیک تجویزشده را تا آخر دوره ادامه دهید، حتی اگر روز دوم حالتان خوب باشد
دهانشویهٔ الکلدار مصرف نکنید؛ بافت در حال ترمیم را تحریک میکند
اگر بخیه دارید، نخها معمولاً ۷ تا ۱۰ روز بعد برداشته میشوند؛ بخیههای جذبی خودشان باز میشوند و لازم نیست کاری کنید.
کدام علائم بعد از جراحی دندان عقل خطرناک است؟
این علائم اورژانساند و باید همان روز پیگیری شوند:
ورمی که به زیر چانه و گردن کشیده شده — عفونت به فضاهای عمقی گردن راه پیدا کرده؛ نادر اما جدیترین عارضهٔ ممکن است
سختی در بلع، تغییر صدا یا احساس تنگی نفس همراه با ورم — نشانهٔ همان گسترش عفونت است و تا صبح نباید صبر کرد
تب بالای ۳۸ درجه بعد از روز دوم — تب روز اول طبیعی است، تب دیرهنگام یعنی عفونت
باز نشدن دهان که روز چهارم به بعد بدتر میشود
خونریزی که با فشار گاز بند نمیآید و بعد از ۲۴ ساعت ادامه دارد
در جراحی فک بالا، خروج هوا یا مایع از بینی به دهان هنگام فین کردن — ارتباطی بین حفرهٔ دهان و سینوس ایجاد شده و باید بسته شود
بیرون زدن تکهای سفید و تیز از لثه بعد از چند هفته — لبهٔ کوچکی از استخوان است که بدن دفع میکند؛ خطرناک نیست اما باید برداشته شود
آیا میتوان هر چهار دندان عقل را در یک جلسه کشید؟
بله، ممکن است و مزیتش این است که بهجای چهار دورهٔ نقاهت، فقط یک دوره را میگذرانید. اما ورم و محدودیت غذایی هر دو طرف را با هم درگیر میکند و چند روز اول سختتر است.
اگر مرخصی گرفتن برایتان دشوار است یا اضطراب دندانپزشکی دارید، یک جلسه بهتر است.
اگر مسئولیت کاری یا خانوادگی دارید که نمیتوانید سه روز کنار بگذارید، دو جلسه با فاصلهٔ حداقل دو هفته و هر بار یک سمت، انتخاب راحتتری است — چون همیشه یک سمت برای جویدن باقی میماند.
سؤالهای پرتکرار دربارهٔ دندان عقل
کشیدن دندان عقل چقدر ترسناک است؟
صدا و فشار را میشنوید و حس میکنید، اما درد ندارید. دندان نهفته گاهی به چند تکه تقسیم میشود تا بدون فشار به استخوان خارج شود؛ صدایش بلندتر از چیزی است که انتظار دارید و طبیعی است.
اگر وسط جراحی دندان عقل درد بگیرم چه میشود؟
دست را بالا ببرید. بیحسی قابل تکمیل است و لازم نیست تحمل کنید. درد وسط کار یعنی بیحسی کافی نبوده، نه اینکه کار اشتباه پیش رفته.
بعد از کشیدن دندان عقل میتوانم رانندگی کنم؟
با بیحسی موضعی بله. اما اگر سدیشن گرفته باشید، تا پایان همان روز نباید رانندگی کنید و باید همراه داشته باشید.
آیا کشیدن دندان عقل صورت را لاغر میکند؟
خیر. دندان عقل نقشی در فرم صورت و زاویهٔ فک ندارد. تغییری که چند روز اول میبینید ورم است، نه تغییر شکل.
بعد از کشیدن دندان عقل چه بخوریم؟
سه روز اول غذای نرم، از روز چهارم غذای معمولی با احتیاط، و از هفتهٔ دوم جویدن با همان سمت. اگر مایعات و پروتئین کافی بخورید، ضعف و لاغری اتفاق نمیافتد.
مشاورهٔ رایگان دندان عقل
نمیدانید دندان عقلتان باید کشیده شود یا میتواند بماند؟ عکس رادیوگرافیتان را در واتساپ بفرستید؛ در مطب دکتر کیهان کندری بررسی میشود و پاسخ میگیرید.