آفت دهان

آفت دهان زخمی گرد و دردناک با مرکز سفید یا زرد و حاشیه قرمز است که داخل گونه، لب یا روی زبان ایجاد می‌شود، واگیر ندارد و معمولاً ظرف ۱ تا ۲ هفته خودبه‌خود خوب می‌شود.

دهانشویه آب‌نمک، ژل بی‌حسی و پرهیز از غذای تند و ترش دردش را کم می‌کند؛ اما زخمی که بیش از ۳ هفته بماند باید معاینه شود.

آفت دهان چیست؟

آفت زخمی کم‌عمق روی بافت نرم داخل دهان است و شایع‌ترین زخم دهان به حساب می‌آید.

حدود ۲۰ درصد بزرگسالان دست‌کم یک‌بار در عمرشان آن را تجربه می‌کنند و بیشتر وقت‌ها اولین آفت در کودکی یا نوجوانی سر و کله‌اش پیدا می‌شود.

علت قطعی آفت هنوز معلوم نیست. بدن در برابر محرکی مثل یک خراش کوچک یا استرس واکنش التهابی نشان می‌دهد و پوشش داخل دهان در همان نقطه زخم می‌شود.

آفت به کسی منتقل نمی‌شود و با تبخال هم فرق دارد. تبخال را ویروس ایجاد می‌کند و روی لب یا دور دهان می‌زند، اما آفت داخل دهان است و ویروسی پشتش نیست.

آفت دهان به انگلیسی Canker sore یا Aphthous ulcer نامیده می‌شود.

چند آفت هم‌زمان داخل گونه و کناره زبان

علائم آفت دهان

آفت را از این نشانه‌ها می‌شناسید:

• زخم گرد یا بیضی با مرکز سفید یا زرد و حاشیه قرمز
• داخل گونه و لب، روی یا زیر زبان، پایه لثه یا سقف نرم دهان
• گزگز یا سوزش در همان نقطه، یکی دو روز قبل از باز شدن زخم
• درد موقع غذا خوردن، حرف زدن و مسواک زدن
• یک زخم تنها یا چند زخم کنار هم

آفت روی بافت داخل لب می‌زند، نه روی پوست لب مثل تبخال

گاهی درد آن‌قدر زیاد است که خوردن و نوشیدن سخت می‌شود و بدن کم‌آب می‌شود.

مایو کلینیک همین مشکل در خوردن یا نوشیدن را دلیل کافی برای رفتن پیش دندانپزشک می‌داند.

انواع آفت دهان

آفت‌ها سه دسته‌اند و همین دسته تعیین می‌کند زخم چقدر طول می‌کشد و جایش می‌ماند یا نه:

اسم علمی آفت خوشه‌ای «هرپتی‌فرم» است، ولی با وجود این اسم ربطی به ویروس تبخال ندارد و فقط ظاهرش شبیه آن است.

گاهی زخم‌های ریزش به هم می‌پیوندند و یک زخم بزرگ نامنظم می‌سازند. آفت بزرگ هم ممکن است هر جای دهان، حتی حلق، را درگیر کند.

آفت داخل لب پایین: زخم گرد با مرکز سفید و حاشیه قرمز

علت آفت مکرر دهان در بزرگسالان

اگر هر ماه یا هر چند ماه یک‌بار آفت می‌زنید، دلیل آفت دهان شما به احتمال زیاد یکی از موارد زیر است.

بعضی‌هایشان را خودتان می‌توانید کنار بگذارید و بعضی فقط با آزمایش پیدا می‌شوند.

محرک‌های روزمره که می‌شود حذفشان کرد

• آسیب داخل دهان: گاز گرفتن گونه، مسواک زدن محکم، یا غذای داغ و سفتی که دهان را می‌سوزاند یا می‌خراشد
• لبه تیز دندان: اگر آفت هر بار درست کنار یک دندان لب‌پریده یا پرکردگی ناصاف درمی‌آید، تا آن لبه با ترمیم دندان صاف نشود، همان نقطه دوباره زخم می‌شود. دندان مصنوعی لق و سیم ارتودنسی هم همین کار را می‌کنند.
• حساسیت غذایی: به‌خصوص شکلات، تخم‌مرغ، آجیل و غذای تند یا ترش
• خمیردندان کف‌زا: خمیردندان و دهانشویه‌ای که «سدیم لوریل سولفات» (SLS) دارد
• استرس، خستگی و اضطراب
• بعضی داروها: مثل برخی مسکن‌های ضدالتهاب (ایبوپروفن و ناپروکسن) و بعضی داروهای قلب و پوکی استخوان
• تغییرات هورمونی: بعضی خانم‌ها در دوران قاعدگی یا یائسگی بیشتر آفت می‌زنند
• ترک سیگار: بعضی‌ها روزهای اول ترک سیگار آفت می‌زنند
• ارث: یک‌چهارم تا نیمی از مبتلایان سابقه خانوادگی دارند و آفتشان معمولاً شدیدتر است

علت‌هایی که با آزمایش پیدا می‌شوند

• کمبود آهن، اسید فولیک، ویتامین B12 و روی: این کمبودها در کسانی که مدام آفت می‌زنند دو برابر بیشتر دیده می‌شود. آزمایش خون (CBC، فریتین، اسید فولیک و ویتامین B12) نشانشان می‌دهد. مکمل فقط وقتی لازم است که آزمایش کمبود را نشان بدهد، و حتی آن موقع هم همیشه آفت را کامل از بین نمی‌برد.
• بیماری سلیاک (حساسیت به گلوتن گندم، جو و چاودار): حدود یک‌چهارم بزرگسالان مبتلا به سلیاک آفت مکرر دارند و این آفت‌ها ممکن است سال‌ها زودتر از مشکلات گوارشی شروع شوند.
• بیماری‌های التهابی روده: مثل کرون و کولیت اولسراتیو
• بیماری بهجت: آفت مکرر همراه زخم تناسلی، مشکل چشم یا ضایعه پوستی. بهجت بیماری کم‌یابی است، اما در کشورهای حدفاصل مدیترانه تا شرق آسیا، از جمله ایران، بیشتر دیده می‌شود.
• ضعف سیستم ایمنی: مثلاً عفونت HIV که آفت‌ها را شدید و غیرعادی می‌کند
• در کودکان: تبی که هر چند هفته یک‌بار برمی‌گردد و همراهش آفت، گلودرد و ورم غدد گردن هم هست (سندرم PFAPA)

تا وقتی این علت‌ها بررسی نشده‌اند، نمی‌شود گفت آفت مکرر شما بی‌دلیل است.

آیا آفت دهان خطرناک است؟

بیشتر آفت‌ها خطری ندارند و ۱ تا ۲ هفته‌ای خوب می‌شوند. ولی سرطان دهان در شروع ممکن است شبیه آفت باشد؛ برای همین سرویس سلامت ملی بریتانیا هر زخمی را که بیش از ۳ هفته بماند حتماً قابل معاینه می‌داند، به‌خصوص اگر درد یا خونریزی داشته باشد. ببینید آفت شما به کدام ردیف جدول می‌خورد:

درمان سریع آفت دهان

درمان سه‌سوته‌ای که آفت را یک‌شبه خوب کند وجود ندارد؛ زخم برای جوش خوردن وقت می‌خواهد.

درمان سریع یعنی از همان روز اول دردش را بخوابانید و مدت زخم را کوتاه کنید.

این‌ها اثرشان در پژوهش‌ها ثابت شده:

• پماد یا دهانشویه کورتون‌دار (با نسخه دندانپزشک): اولین انتخاب درمان است. اگر همان موقع که گزگز و سوزش شروع شده و هنوز زخم باز نشده روی محل زده شود، ممکن است جلوی آفت را بگیرد.
• دهانشویه کلرهگزیدین: جلوی عفونت زخم را می‌گیرد و شدت و طول آفت را کم می‌کند.
• ژل، اسپری یا پماد بی‌حسی (بنزوکائین یا لیدوکائین): درد را موقتاً کم می‌کند تا راحت‌تر غذا بخورید.
• دهانشویه بنزیدامین: درد را موقتاً آرام می‌کند، ولی زخم را زودتر خوب نمی‌کند.
• لیزر کم‌توان در مطب: درد و التهاب را کم می‌کند و زخم را زودتر جوش می‌دهد. در پژوهش‌ها اثرش هم‌اندازه یا حتی بهتر از دارو بوده است.
• قرص کورتون: فقط برای آفت‌های بزرگ و شدید، کوتاه‌مدت و با تجویز پزشک؛ مصرف طولانی‌اش عوارض جدی دارد.

بررسی جامع مؤسسه کاکرین نشان داد هیچ قرص خوراکی‌ای فایده قطعی برای آفت ندارد و درمانی که مستقیم روی زخم زده می‌شود اولین انتخاب است.

پماد کورتون‌دار را هم بیشتر از مدتی که دندانپزشک گفته ادامه ندهید؛ مصرف طولانی‌اش ممکن است قارچ دهان بیاورد.

آفت دهان درمان خانگی

درمان خانگی آفت ساده و کم‌خرج است و برای بیشتر آفت‌های کوچک کافی است:

• دهانشویه آب‌نمک: نصف قاشق چای‌خوری نمک را در یک لیوان آب گرم حل کنید، در دهان بچرخانید و بیرون بریزید (قورت ندهید). هر چند بار در روز که خواستید تکرارش کنید.
• دهانشویه جوش‌شیرین: یک قاشق چای‌خوری جوش‌شیرین در نصف لیوان آب گرم، چند بار در روز
• عسل: در بررسی ۷۲ پژوهش روی بیماران، عسل جزو مؤثرترین چیزهایی بود که روی خود زخم زده می‌شود و زمان خوب شدن را کوتاه کرد؛ هرچند کیفیت این پژوهش‌ها محدود است.
• شیر منیزی: کمی از آن را چند بار در روز روی آفت بزنید.
• تکه یخ: بگذارید آرام روی آفت آب شود تا درد کم شود.
• خمیردندان بدون SLS: در یک پژوهش روی بیماران، زخم را زودتر خوب کرد؛ ولی تعداد دفعات آفت را کم نکرد.
• مسواک نرم: آرام مسواک بزنید تا زخم دوباره آسیب نبیند.

تا آفت خوب نشده، غذای تند، شور و ترش، خوراکی‌های ترد و سفت مثل چیپس و نان تست، و نوشیدنی خیلی داغ یا اسیدی مثل آبمیوه نخورید. نوشیدنی خنک را با نی بخورید که به زخم نخورد.

پیشگیری از برگشتن آفت

• خواب و استراحت کافی، غذای متعادل و کم کردن استرس
• کنار گذاشتن خوراکی‌هایی که به آن‌ها حساسیت دارید
• خمیردندان و دهانشویه بدون SLS
• صاف کردن لبه تیز دندان یا وسیله دندانی که به گونه می‌ساید؛ پوشاندن لبه تیز سیم ارتودنسی با موم مخصوص
• محافظ دهان در ورزش‌های برخوردی
• معاینه منظم دندانپزشکی

درمان آفت دهان با دیفن هیدرامین

مخلوط شربت دیفن‌هیدرامین و شربت آلومینیوم ام‌جی‌اس سال‌هاست به‌عنوان دهانشویه ضددرد برای زخم‌های دهان تجویز می‌شود.

نسخه خارجی معروفش که به «دهانشویه جادویی» مشهور است، لیدوکائین هم دارد.

این مخلوط در پژوهشی در قزوین روی ۳۱ بیمار بررسی شد. بیماران آن را سه بار در روز و به مدت ۳ روز روی زخم زدند.

گروهی که ایبوپروفن هم به مخلوطشان اضافه شده بود، تا روز چهارم درد و سوزش کمتری داشتند.

این مخلوط درد را کم می‌کند، ولی شواهدی وجود ندارد که خود زخم را زودتر خوب کند.

پشتوانه‌اش هم فقط همین یک پژوهش کوچک است و در بررسی‌های بزرگ جزو درمان‌های اصلی نیامده است. مقدار و طرز مصرفش را از دندانپزشک یا داروساز بپرسید.