دندان قروچه
دندان قروچه معمولاً چیزی نیست که خود فرد همان لحظه متوجه آن شود. بیشتر وقتها یا اطرافیان متوجه صدای ساییدن دندان در خواب میشوند، یا خود فرد صبح با درد فک، سنگینی صورت یا سردرد از خواب بیدار میشود.
بعضیها هم وقتی دندانهایشان حساس میشود یا لبه دندانها کمی ساییده شده به نظر میرسد، تازه به دنبال دلیل میگردند.
در این شرایط معمولاً اولین سؤالها همینهاست:
آیا این طبیعی است؟
دلیلش چیست؟
و آیا ممکن است به دندان یا فک آسیب بزند؟
در این مقاله، دقیق و مرحلهبهمرحله بررسی میکنیم دندان قروچه در خواب نشانه چیست، چرا در بزرگسالان و کودکان اتفاق میافتد، چه زمانی نیاز به درمان دارد؟
و روشهایی مثل درمان دندان قروچه بزرگسالان در خواب، درمان خانگی دندان قروچه در خواب یا حتی موضوعاتی مثل قرص برای درمان دندان قروچه و شربت برای دندان قروچه واقعاً چقدر پشتوانه علمی دارند.
اگر دندانهایتان ساییده شده یا صبحها با درد فک بیدار میشوید، بهتر است قبل از آسیب بیشتر با کاربرد نایت گارد برای محافظت از دندانها آشنا شوید.
دندان قروچه در خواب نشانه چیست؟
دندان قروچه در خواب (Bruxism) معمولاً نشانهی استرس و اضطراب کنترلنشده در بدن است. در این حالت فرد بهصورت غیرارادی دندانها را روی هم میفشارد یا میساید که به آن ساییدن دندان یا فشردن دندانها در خواب گفته میشود.
این مشکل در بیشتر موارد به دلیل فشارهای عصبی مثل استرس کاری، نگرانیهای روزمره یا تنشهای ذهنی ایجاد میشود و باعث افزایش فعالیت عضلات فک و ایجاد فشار فک در خواب میگردد.
نشانههای مهم دندان ساییدن دندان در خواب:
- سردرد صبحگاهی
- درد فک بعد از خواب
- خستگی عضلات صورت
- صدای ساییدن دندان در خواب
- حساس شدن دندانها
این علائم نشان میدهد که در طول خواب، روی دندانها و عضلات جونده فشار غیرطبیعی وارد شده است.
در بزرگسالان و کودکان:
دندان قروچه هم در بزرگسالان و هم در کودکان دیده میشود.
در بزرگسالان معمولاً به دلیل استرس کاری، اضطراب یا اختلال خواب است.
در کودکان ممکن است به علت تغییرات محیطی مثل جابهجایی مدرسه، اضطراب یا تنشهای کوچک روزمره ایجاد شود.
از نظر علمی این وضعیت به نام براکسیسم (Bruxism) شناخته میشود و یک اختلال عملکرد عضلات جونده در خواب محسوب میگردد.
دندان قروچه چیست؟
براکسیسم (Bruxism) یعنی فشردن یا ساییدن غیرارادی دندانها روی هم. این حالت معمولاً هنگام خواب اتفاق میافتد و فرد هیچ کنترلی روی آن ندارد.
در این وضعیت عضلات فک بهصورت ناخودآگاه فعال میشوند و به دندانها فشار وارد میشود که به آن ساییدن دندان در خواب یا فشار فک در خواب گفته میشود.
این اختلال میتواند در دو حالت دیده شود:
- هنگام خواب (شایعترین حالت) به صورت ساییدن دندان در خواب
- هنگام بیداری به صورت فشردن دندانها در زمان استرس یا تمرکز
از نظر علمی، براکسیسم یک اختلال عملکرد عضلات جونده است که با فعالیت غیرارادی این عضلات همراه است و اغلب به واکنش بدن به استرس و اضطراب مرتبط میشود.
اگر این وضعیت ادامهدار باشد میتواند باعث سردرد صبحگاهی، درد فک بعد از خواب، حساسیت دندان، ساییدگی مینای دندان و حتی ترک یا شکستگی دندان شود.
مقایسه دندان سالم و دندان ساییده شده
از کجا بفهمم دندان قروچه دارم؟
اگر در خانه هستید و میخواهید خودتان بفهمید ساییدن دندان در خواب یا فشردن دندانها در خواب دارید یا نه، این چند نشانه را چک کنید:
اول اینکه اگر صبحها با درد فک یا درد مفصل فک، خستگی فک صبحگاهی یا درد گیجگاه بیدار میشوید، یعنی شبها روی دندانها فشار وارد شده است.
دوم اینکه خیلی وقتها خود فرد متوجه نمیشود، اما کسی که کنارتان میخوابد میگوید شبها صدای ساییدن دندانها روی هم یا فشار دادن دندانها را میشنود؛ این یکی از واضحترین نشانههای براکسیسم (Bruxism) است.
حالا یک چک خیلی ساده جلوی آینه:
اگر دندانهایتان را نگاه کنید، در حالت طبیعی روی دندانها حالت برجسته و هفتیهشتی وجود دارد که به آن کاسپ دندان میگویند.
اگر این برجستگیها صاف شده یا از بین رفته باشد، یعنی دندانها مدت طولانی دچار سایش شدید دندانها و ساییدگی مینای دندان شدهاند؛ این دقیقاً همان چیزی است که دندانپزشکها از روی آن متوجه دندان قروچه (Bruxism) میشوند.
اگر کنار این موارد، حساسیت دندان، ترک دندان، لبپریدگی دندان یا حتی کوتاه شدن دندانها هم دارید، احتمال ساییدن دندان در خواب بالاتر میشود.
براکسیسم و ساییدگی شدید دندانها
جدول علائم ساییدن دندان در خواب (بررسی سریع در خانه)
آیا دندان قروچه خطرناک است؟
بله. اگر ساییدن دندان در خواب (Bruxism) ادامهدار باشد، فقط یک عادت ساده نیست و میتواند بهمرور باعث آسیبهای جدی و بعضی وقتها غیرقابل برگشت شود.
اولین آسیب مستقیم روی مینای دندان اتفاق میافتد؛ لایه محافظ دندان کمکم ساییده میشود و بعد از آن عاج دندان درگیر میشود، یعنی دندانها سریعتر حساس، دردناک و شکننده میشوند.
در مرحله بعد فشار به فک منتقل میشود و باعث درگیری مفصل فک (TMJ / TMD) میشود. این وضعیت میتواند با درد مفصل فک، صدا دادن فک و سختی در باز و بسته کردن دهان همراه باشد.
اگر این وضعیت شدید شود، پیامدهای مهمتری هم دارد:
- لق شدن دندانها
- ترک یا شکستگی دندان
- حتی در بعضی موارد قفل شدن فک
نکته مهم این است که این آسیبها معمولاً تدریجی هستند، یعنی بیمار دیر متوجه میشود، اما وقتی علائم واضح میشوند، بخش زیادی از آسیب به دندان و آسیب به فک از قبل اتفاق افتاده است.
به همین دلیل ساییدن دندان در خواب اگر رها شود میتواند از یک مشکل ساده شبانه، به یک مشکل جدی در عملکرد دندانها و مفصل فک تبدیل شود.
علت دندان قروچه در خواب بزرگسالان چیست؟
علت اصلی دندان قروچه در خواب بزرگسالان معمولاً ترکیب استرس، اضطراب و اختلال در کیفیت خواب است.
یعنی مغز هنگام خواب بهطور غیرارادی باعث فعال شدن عضلات فک میشود و نتیجه آن فشار غیرارادی دندانها و به هم فشردن دندانها در خواب است.
در بیشتر بیماران، مهمترین عامل همین استرس و دندان قروچه و اضطراب و ساییدن دندان در خواب است؛ حتی فشارهای ساده روزمره مثل استرس کاری یا درگیریهای ذهنی میتواند این واکنش را در خواب ایجاد کند.
در قدم بعد، مشکلات مربوط به خواب نقش مهمی دارند. اختلال خواب، بیخوابی و آپنه خواب میتوانند باعث تحریک سیستم عصبی و افزایش حرکات غیرارادی فک در طول شب شوند و شدت ساییدن دندان در خواب را بیشتر کنند.
عامل مهم دیگر، وضعیت دندانها و فک است. وقتی دندانها درست روی هم قرار نمیگیرند (مثل مالاکلوژن یا بهمریختگی دندانها، اکلوژن (نحوهی بستن دندانها روی هم) نامناسب یا اختلال بایت (اختلال در نحوهی بستن دندانها روی هم)) فشار در هنگام خواب بهصورت نامتعادل پخش میشود و بدن این را به شکل براکسیسم (Bruxism) نشان میدهد.
همچنین سبک زندگی هم نقش دارد. مصرف زیاد کافئین، سیگار یا بعضی داروها میتواند سیستم عصبی را تحریک کند و احتمال فشار غیرارادی دندانها را در خواب افزایش دهد.
در بعضی افراد هم یک عادت ساده در طول روز مثل به هم فشردن دندانها هنگام استرس یا تمرکز وجود دارد که بهمرور به شب منتقل میشود و باعث ساییدن دندان در خواب میگردد.
درد فک ناشی از دندان قروچه در خواب
درمان دندان قروچه بزرگسالان در خواب
درمان دندان قروچه در خواب باید همزمان روی علت و محافظت از دندانها انجام شود. مهمترین کار، کاهش استرس و اضطراب است، چون در بیشتر بیماران همین عامل باعث فشار غیرارادی دندانها و به هم فشردن دندانها در خواب میشود و مراجعه به روانشناس برای کنترل استرس نقش مستقیم در کاهش علائم دارد.
در کنار آن، مراجعه به دندانپزشک ضروری است تا برای محافظت از دندانها نایتگارد (محافظ دندان شبانه / اسپلینت دندانی / گارد دندان) ساخته شود؛ این وسیله جلوی ساییدن دندان در خواب و ساییدگی مینای دندان را میگیرد.
اگر مشکل از اختلال بایت (یعنی درست روی هم قرار نگرفتن دندانها) یا اکلوژن نامناسب (یعنی تماس و جفت شدن اشتباه دندانهای بالا و پایین) باشد، باید در دندانپزشکی بررسی شود.
در صورت نیاز تنظیم بایت (اصلاح نحوه رویهم قرار گرفتن دندانها) انجام شود، چون این وضعیت میتواند فشار روی دندانها را بیشتر کند و ساییدن دندان در خواب را شدیدتر کند.
نایت گارد دندان قروچه؛ آماده بهتر است یا اختصاصی؟
نایتگارد (محافظ دندان شبانه / اسپلینت دندانی / گارد دندان / محافظ فک) درمان علت دندان قروچه نیست، اما یکی از مهمترین کارها برای جلوگیری از ساییدگی دندان و فشار روی دندانها در خواب است و از آسیب مستقیم به دندانها جلوگیری میکند.
نایتگارد آماده معمولاً در داروخانهها در دسترس است و سریع استفاده میشود، اما بهخاطر قالب استاندارد، همیشه دقیق روی دندانها نمینشیند و ممکن است در خواب راحت نباشد یا محافظت کامل ایجاد نکند.
در مقابل، نایتگارد اختصاصی که توسط دندانپزشک ساخته میشود، دقیقاً بر اساس فرم دندانها طراحی میشود و فشار را بهتر پخش میکند، در نتیجه محافظت بهتری در برابر سایش دندان و دندان قروچه (Bruxism) ایجاد میکند.
به همین دلیل، اگر هدف فقط جلوگیری از آسیب دندان باشد، هر دو گزینه کمککننده هستند، اما از نظر دقت و اثرگذاری، نوع اختصاصی انتخاب مطمئنتری است.
قرص برای درمان دندان قروچه
برای دندان قروچه در خواب، قرص قطعی و اختصاصی که مشکل را کامل درمان کند وجود ندارد. داروها فقط در بعضی شرایط خاص و با تشخیص پزشک استفاده میشوند و هدفشان کاهش عوامل همراه است، نه درمان مستقیم ساییدن دندان در خواب (Bruxism).
اگر مشکل همراه با اضطراب و فشردن دندانها در خواب باشد، یا فرد دچار اختلال خواب و بیخوابی باشد، ممکن است پزشک داروهایی برای کنترل اضطراب یا بهبود خواب تجویز کند.
همچنین در مواردی که اسپاسم عضلات فک، انقباض عضلات فک یا درد عضلات صورت وجود دارد، درمان دارویی فقط برای کاهش علائم استفاده میشود، نه رفع علت اصلی.
در واقع داروها روی خود عضله ماستر و عضلات جونده اثر مستقیم درمانی دائمی ندارند و به همین دلیل درمان اصلی فشردن دندانها در خواب معمولاً ترکیبی از کنترل استرس، اصلاح عادتها و استفاده از نایتگارد (محافظ دندان شبانه) است.
شربت برای دندان قروچه
برای شربت برای دندان قروچه، شربت قطعی برای درمان ساییدن دندان در خواب وجود ندارد و بهخصوص در کودکان نباید شربت آرامبخش یا گیاهی را خودسرانه مصرف کرد چون میتواند روی حرکت غیرارادی فک و فشار غیرارادی دندانها اثر منفی بگذارد.
در مواردی مثل دندان قروچه کودکان، اضطراب و دندان قروچه یا اختلال خواب فقط باید علت اصلی بررسی شود و شربت بهتنهایی درمان محسوب نمیشود.
درمان خانگی دندان قروچه در خواب
در درمان خانگی دندان قروچه در خواب هدف این است که فشار روی عضلات فک کمتر شود و شدت ساییدن دندان در خواب (Bruxism) پایین بیاید، نه اینکه مشکل کامل درمان شود.
- اگر شبها چای، قهوه یا نوشابه میخورید، قطعش کنید چون کافئین مستقیم عضلات فک را تحریک میکند
- قبل خواب 5 تا 10 دقیقه کمپرس گرم روی دو طرف فک بگذارید تا عضلات فک شل شوند
- روزی چند بار ماساژ عضلات فک (ناحیه کنار گوش و گونه) انجام دهید
- آگاهانه جلوی عادت فشردن دندانها یا فشار دادن فک را در طول روز بگیرید
- اگر با استرس میخوابید، چند دقیقه تنفس آرام و ریلکسیشن فک انجام دهید
- آدامس نجوید چون عضلات جونده را فعال نگه میدارد و فشار شب را بیشتر میکند
- اگر صبحها احساس درد فک یا حتی قفل شدن فک دارید، یعنی فشار شبانه بالاست
این روشها فقط فشار را کم میکنند و اگر دندانها در حال ساییده شدن باشند، درمان اصلی نیستند. برای جلوگیری واقعی از آسیب دندانی معمولاً باید از نایتگارد (محافظ دندان شبانه) استفاده شود تا تماس مستقیم دندانها در خواب قطع شود.
درمان دندان قروچه در طب سنتی
درمان دندان قروچه در طب سنتی بیشتر بهعنوان نتیجهی غلبه تنش عصبی، گرمی مزاج یا درگیری اعصاب در خواب در نظر گرفته میشود و هدف درمان، کاهش تحریک سیستم عصبی و آرامکردن عضلات فک است، نه درمان فوری خودِ ساییدن دندان در خواب.
- استفاده از دمنوشهای آرامبخش مثل بادرنجبویه یا سنبلالطیب برای کاهش استرس و دندان قروچه
- ماساژ ملایم ناحیه فک و شقیقه برای کاهش اسپاسم عضلات فک و آرام شدن عضلات
- روغنمالی ملایم (مثل روغن بنفشه یا بادام شیرین) در ناحیه صورت برای کاهش تنش و کمک به کاهش درد فک بعد از خواب
- اصلاح الگوی خواب و آرامسازی قبل خواب برای کاهش خستگی فک صبحگاهی
با این حال، اگر فرد دچار آسیب به دندان یا آسیب به فک شده باشد، یا ساییدگی و درد ادامهدار وجود داشته باشد، این روشها بهتنهایی کافی نیستند و باید بررسی دندانپزشکی انجام شود.
علت دندان قروچه کودکان در خواب
علت دندان قروچه کودکان در خواب (Bruxism) معمولاً با بزرگسالان فرق دارد و بیشتر به رشد، خواب و تحریک عضلات فک مربوط است، نه فشارهای مزمن کاری یا سبک زندگی.
در کودکان، شایعترین علتها این موارد هستند:
- اختلال خواب و بههمریختگی کیفیت خواب که باعث فعال شدن عضلات جونده در خواب میشود
- آپنه خواب (خرخر، تنفس دهانی یا وقفه تنفسی) که با ایجاد فشار فک در خواب و ساییدن دندان در خواب همراه است
- دنداندرآوردن یا تغییرات طبیعی رشد دندانها که میتواند باعث دندانسابی (Bruxism کودکان) شود
- اضطرابهای ساده کودکانه یا تغییر محیط (مثل مدرسه) که روی خواب و اختلال خواب اثر میگذارد
در مقایسه با بزرگسالان، در کودکان معمولاً علتهای سیستمیک و رشدی مهمتر از استرس مزمن است؛ در حالی که در بزرگسالان بیشتر استرس، اضطراب و فشارهای روزانه نقش اصلی دارند.
اگر این حالت همراه با ساییدگی شدید دندانها، حساسیت دندان یا اختلال خواب واضح باشد، باید بررسی دقیقتر انجام شود.
چه زمانی باید به دندانپزشک مراجعه کرد؟
اگر ساییدن دندان در خواب (Bruxism) همراه با این علائم باشد، مراجعه به دندانپزشک ضروری است:
- درد فک یا درد مفصل فک (TMJ / TMD)
- حساسیت دندان یا درد هنگام خوردن سرد و گرم
- ترک دندان یا شکستگی دندان
- لق شدن دندانها یا ساییدگی واضح سطح دندان
- قفل شدن فک یا مشکل در باز و بسته کردن دهان
- سردرد صبحگاهی یا درد گوش
- گزارش اطرافیان از صدای شدید ساییدن دندان در خواب
در این شرایط معمولاً بررسی تخصصی و در بسیاری از موارد استفاده از محافظ دندان شبانه (نایتگارد) لازم است.
کلام آخر
سوالات متداول درباره دندان قروچه
آیا دندان قروچه خودبهخود خوب میشود؟
در بعضی افراد موقت است و با کاهش استرس و دندان قروچه بهتر میشود، اما اگر ادامهدار باشد معمولاً بدون درمان مثل نایتگارد یا کنترل علت، کامل برطرف نمیشود.
آیا دندان قروچه باعث تغییر فرم صورت یا فک میشود؟
در موارد شدید و طولانی، به دلیل فشار مداوم روی عضلات جونده و عضله ماستر ممکن است عضلات فک درگیر شده و ظاهر فک کمی زاویهدار یا خستهتر به نظر برسد.
علت دندان قروچه در خواب چیست؟
شایعترین علتها شامل اختلال خواب، اضطراب و دندان قروچه، بیخوابی، آپنه خواب و فشار عصبی است و در بسیاری از موارد ترکیبی از چند عامل با هم وجود دارد.
آیا کمبود کلسیم یا ویتامین باعث دندان قروچه میشود؟
شواهد قطعی وجود ندارد، اما در بعضی افراد کمبودهای تغذیهای میتواند روی عملکرد عضلات فک و سیستم عصبی اثر غیرمستقیم بگذارد.
آیا دندان قروچه به اعصاب مربوط است یا دندان؟
هر دو. در واقع دندان قروچه یک اختلال مرتبط با سیستم عصبی مرکزی است که خودش را به شکل فشار غیرارادی دندانها و ساییدن دندان در خواب (Bruxism) نشان میدهد.
اگر دندان قروچه درمان نشود چه میشود؟
در صورت ادامهدار بودن میتواند باعث ساییدگی مینای دندان، ترک دندان، درد مفصل فک (TMJ/TMD) و حتی قفل شدن فک شود.
آیا دندان قروچه باعث سردرد یا گوشدرد میشود؟
بله، فشار روی عضلات فک و مفصل فک میتواند باعث سردرد صبحگاهی و درد گوش در بعضی بیماران شود.
آیا دندان قروچه خطرناک است؟
اگر خفیف باشد نه، اما در حالت مزمن میتواند باعث آسیب به دندان، آسیب به فک و لق شدن دندانها شود و نیاز به بررسی تخصصی دارد.
بهترین درمان دندان قروچه چیست؟
بهترین روش معمولاً ترکیبی است: کنترل استرس و دندان قروچه + استفاده از نایتگارد (محافظ دندان شبانه) برای جلوگیری از آسیب دندانی.
