از بین بردن جرم پشت دندان

نویسنده و بازبینی علمی: دکتر کیهان کندری، دندانپزشک  •  آخرین بروزرسانی: مهر ۱۴۰۵

از بین بردن جرم پشت دندان وقتی جرم سفت شده باشد، فقط با جرم‌گیری توسط دندانپزشک ممکن است؛ با اسکیلر اولتراسونیک و ابزار دستی.

هیچ مسواک، خمیردندان یا روش خانگی‌ای جرم سخت‌شده را پاک نمی‌کند. روش‌های خانگی فقط جلوی سخت شدن پلاک تازه را می‌گیرند و فاصله‌ی جرم‌گیری‌ها را طولانی‌تر می‌کنند.

جرم دندان همان پلاکی است که پاک نشده و با مواد معدنی بزاق سفت شده؛ لایه‌ای زرد یا قهوه‌ای که به سطح دندان می‌چسبد.

این لایه بیشتر از هر جای دیگری پشت دندان‌های جلوی پایین جمع می‌شود، چون بزاق از همان ناحیه وارد دهان می‌شود و مسواک هم کمتر به آنجا می‌رسد.

به همین دلیل از بین بردن جرم پشت دندان‌های جلوی پایین، زودتر از بقیه سطوح به مطب نیاز پیدا می‌کند.

جرم اگر بماند، لثه ملتهب می‌شود، هنگام مسواک خون می‌آید و بوی بد دهان ایجاد می‌شود.

برداشتنش اما معمولاً بیشتر از یک جلسه طول نمی‌کشد؛ در جرم‌گیری دندان اسکیلر اولتراسونیک جرم حجیم را می‌شکند، ابزار دستی نواحی باریک بین دندان‌ها را پرداخت می‌کند و ایرفلو لکه‌های قهوه، چای و سیگار را برمی‌دارد.

جرم دندان چیست و چرا باید آن را از بین برد؟

جرم دندان به لایه‌ای سخت و رسوبی گفته می‌شود که به مرور زمان روی سطح دندان‌ها شکل می‌گیرد. این لایه معمولاً ناشی از ترکیب پلاک دندانی و مواد معدنی موجود در بزاق دهان است.

در صورت عدم درمان، جرم دندان می‌تواند به مشکلات بزرگتری همچون التهاب لثه (ژنژیویت) و حتی بیماری‌های لثه تبدیل شود.

جرم دندان بیشتر در قسمت‌هایی از دندان که به سختی قابل دسترس هستند، مانند پشت دندان‌ها، تجمع می‌کند و به همین دلیل از بین بردن جرم پشت دندان بسیار مهم است.

چرا جرم دندان پشت دندان‌ها بیشتر جمع می‌شود؟

قسمت‌های پشت دندان‌ها، به خصوص در دندان‌های آسیا، به دلیل دسترسی کمتر به آن‌ها توسط مسواک و نخ دندان، بیشتر مستعد جرم‌گیری هستند.

همچنین، بسیاری از افراد توجه کمتری به این نواحی دارند و به همین دلیل جرم به سرعت در این نقاط جمع می‌شود.

عدم مراقبت کافی و بهداشت دهان و دندان باعث تجمع باکتری‌ها و ایجاد پلاک می‌شود که در نهایت به جرم تبدیل می‌شود.

روش‌های خانگی برای جلوگیری از جرم پشت دندان

1. مسواک‌زدن منظم با خمیر دندان حاوی فلوراید

اولین و اصلی‌ترین روش خانگی برای پیشگیری و از بین بردن جرم پشت دندان، مسواک زدن است. مسواک‌زدن صحیح و منظم با خمیر دندان حاوی فلوراید می‌تواند به کاهش تشکیل جرم دندانی کمک کند.

این روش به‌ویژه برای دندان‌های جلویی و پشت دندان‌ها که کمتر دسترسی دارند، بسیار مهم است.

چرا مؤثر است؟ فلوراید در خمیر دندان باعث تقویت مینای دندان و پیشگیری از پوسیدگی می‌شود. همچنین مسواک‌زدن روزانه، پلاک نرم را از بین می‌برد و از تبدیل شدن آن به جرم سخت جلوگیری می‌کند.

چطور استفاده کنیم؟

• حداقل دو بار در روز (صبح و شب) مسواک بزنید.
• برای دندان‌های پشت و نقاطی که دسترسی کمتری دارند، از مسواک‌هایی با موهای نرم و زاویه‌دار استفاده کنید تا راحت‌تر به نواحی سخت دسترسی پیدا کنید.

2. استفاده از نخ دندان

نخ دندان یکی از مهم‌ترین ابزارها برای از بین بردن جرم پشت دندان و جلوگیری از تشکیل جرم است. این ابزار به‌ویژه در قسمت‌هایی که مسواک به آن‌ها دسترسی ندارد، به خوبی عمل می‌کند.

چرا مؤثر است؟ نخ دندان کمک می‌کند تا باکتری‌ها و ذرات غذا از بین دندان‌ها و لثه‌ها خارج شوند و از تشکیل پلاک که در نهایت به جرم تبدیل می‌شود، جلوگیری می‌کند. این روش برای دندان‌های پشتی که بیشتر مستعد جرم هستند، ضروری است.

چطور استفاده کنیم؟

• نخ دندان را به آرامی بین دندان‌ها و لثه‌ها حرکت دهید، به‌ویژه در قسمت‌های پشتی دندان‌ها.
• این کار را حداقل یک‌بار در روز، معمولاً شب قبل از خواب، انجام دهید.

3. استفاده از جوش شیرین

جوش شیرین یکی از ترکیبات طبیعی است که می‌تواند به کاهش لکه‌های سطحی کمک کند. جوش شیرین خاصیت سایندگی ملایمی دارد و لکه‌های چای و قهوه را از سطح دندان‌ها کم می‌کند، اما جرم سخت‌شده را برنمی‌دارد.

چرا مؤثر است؟ جوش شیرین با خاصیت سایشی ملایم خود می‌تواند لکه‌های سطحی را کم کند. باید توجه داشت که استفاده هرروزه و با فشار، به‌ویژه اگر لثه عقب رفته و سطح ریشه بیرون افتاده باشد، می‌تواند ساینده باشد.

چطور استفاده کنیم؟

• گاهی اوقات مقداری جوش شیرین را روی مسواک بریزید و دندان‌هایتان را به‌طور معمول مسواک بزنید.
• یا می‌توانید جوش شیرین را با مقداری آب مخلوط کرده و به‌عنوان دهان‌شویه استفاده کنید.

4. سرکه سیب: انجام ندهید

سرکه سیب در فهرست روش‌های خانگی زیاد تکرار می‌شود، اما روی جرم اثری ندارد و به دندان آسیب می‌زند. دلیلش ساده است: جرم و مینای دندان هر دو از کلسیم ساخته شده‌اند، پس هر اسیدی که برای حل کردن جرم قوی باشد، به همان اندازه مینا را هم می‌خورد.

چرا نباید؟ اسیدیته سرکه سیب مینای دندان را دچار خوردگی می‌کند و این آسیب برگشت‌پذیر نیست. آب‌لیمو هم دقیقاً همین حکم را دارد. هیچ ماده‌ای وجود ندارد که جرم سخت را حل کند و به دندان کاری نداشته باشد.

5. استفاده از نمک

نمک یکی دیگر از مواد طبیعی است که می‌تواند به سلامت لثه کمک کند. نمک خاصیت ضدباکتریایی و ضدالتهابی دارد و دهان‌شویه آب‌نمک می‌تواند التهاب لثه را کم کند.

چرا مؤثر است؟ دهان‌شویه آب‌نمک به کاهش التهاب لثه و خونریزی آن کمک می‌کند. روی جرم سخت‌شده اثری ندارد.

چطور استفاده کنیم؟

• یک قاشق چای‌خوری نمک را در یک فنجان آب گرم حل کنید و به‌عنوان دهان‌شویه استفاده کنید.
• نمک را مستقیم روی مسواک نریزید؛ بلورهای نمک لبه‌های تیز دارند و سطح ریشه دندان را خط می‌اندازند.

روش‌های خانگی می‌توانند در کاهش پلاک و جلوگیری از سخت شدن آن مؤثر باشند، اما هیچ‌کدام از آن‌ها جایگزین روش‌های حرفه‌ای جرم‌گیری دندان‌ها توسط دندانپزشک نمی‌شوند.

مسواک‌زدن منظم، استفاده روزانه از نخ دندان و دهان‌شویه آب‌نمک می‌توانند سرعت تشکیل جرم را کم کنند و فاصله‌ی جرم‌گیری‌ها را طولانی‌تر کنند.

در نهایت، برای حفظ سلامت دندان‌ها و پیشگیری از بیماری‌های لثه و دندان، مراجعه منظم به دندانپزشک و انجام جرم‌گیری‌های حرفه‌ای بسیار ضروری است.

برای از بین بردن جرم پشت دندان، کدام روش واقعاً اثر دارد؟

روش	اثر دارد روی	جرم سخت
مسواک و نخ دندان	پلاک نرم	خیر
جوش شیرین	لکه سطحی	خیر
آب‌نمک	التهاب لثه	خیر
سرکه سیب	هیچ؛ به مینا آسیب می‌زند	خیر
ایرفلو	پلاک و لکه قهوه و سیگار	خیر
اولتراسونیک و ابزار دستی	جرم روی لثه و زیر لثه	بله

سؤالی که معمولاً همین‌جا پیش می‌آید این است که این کار چقدر خرج دارد. هزینه جرم‌گیری دندان و اینکه چه چیزهایی داخلش حساب می‌شود، در صفحه‌ی خودش نوشته شده.

علت جرم پشت دندان

جرم پشت دندان معمولاً نتیجه تجمع پلاک دندانی است که از باکتری‌ها، مواد غذایی، و بزاق تشکیل می‌شود. این پلاک‌ها، اگر پاک نشوند، به مرور زمان سخت شده و تبدیل به جرم می‌شوند. بخش‌های پشتی دندان‌ها به دلیل موقعیت خاصی که دارند، بیشتر در معرض تجمع پلاک هستند.

این نواحی به‌ویژه در دندان‌های آسیا که فاصله بیشتری از زبان و دسترس مسواک دارند، به‌راحتی نمی‌توانند تمیز شوند و لذا جرم در آن‌ها تجمع می‌کند.

علاوه بر این، عوامل دیگری مانند مصرف زیاد مواد غذایی قندی، سیگار کشیدن، و حتی بزاق دهانی که دارای مواد معدنی زیاد است، می‌تواند باعث سرعت بخشیدن به تشکیل جرم در این نواحی شود.

بنابراین، عدم رعایت بهداشت دهان و دندان، به ویژه در قسمت‌های سخت‌دسترس، باعث می‌شود که جرم پشت دندان به یک مشکل شایع تبدیل شود.

روش‌های مختلف برای از بین بردن جرم پشت دندان

از بین بردن جرم پشت دندان نیازمند روش‌های تخصصی است که توسط دندانپزشکان انجام می‌شود. روش‌های معمول شامل موارد زیر هستند:

• جرم‌گیری دستی: در این روش دندانپزشک با استفاده از ابزارهای دستی مخصوص جرم‌های دندانی را از سطح دندان‌ها جدا می‌کند. برای نقاطی که دستگاه به آن‌ها دسترسی ندارد و برای پرداخت نهایی استفاده می‌شود.
• جرم‌گیری اولتراسونیک: در این روش، از دستگاه‌هایی استفاده می‌شود که با ارتعاشات اولتراسونیک جرم‌ها را از سطح دندان جدا می‌کنند. این روش، ابزار اصلی برداشتن جرم سخت‌شده و جرم زیر لثه است.
• ایرفلو (AirFlow): با جریان هوا، آب و پودر مخصوص کار می‌کند و لایه‌ی نرم باکتری، پلاک و لکه‌های قهوه و سیگار را بدون ساییدن سطح برمی‌دارد. برای دندان‌های لمینت‌شده و اطراف ایمپلنت انتخاب مناسبی است، اما جای اولتراسونیک را نمی‌گیرد: جرم سخت‌شده و جرم زیر لثه همچنان اسکیلر می‌خواهد. جرم‌گیری کامل، ترکیب هر سه روش است.

ایرفلو؛ برداشتن لکه و پلاک نرم بدون سایش سطح دندان

ایرفلو یکی از سه ابزاری است که در جرم‌گیری حرفه‌ای استفاده می‌شود. این روش با جریان هوای فشرده، آب و پودر مخصوص، لایه‌ی نرم باکتری و لکه‌های ناشی از قهوه، چای و سیگار را از سطح دندان برمی‌دارد.

مزیت اصلی ایرفلو این است که سطح دندان را نمی‌ساید و لبه‌ی ترمیم‌ها را کدر نمی‌کند. به همین دلیل برای دندان‌های لمینت‌شده، کامپوزیت‌شده و اطراف پایه‌ی ایمپلنت انتخاب مناسب‌تری است.

اما یک نکته باید روشن باشد: ایرفلو جای اولتراسونیک را نمی‌گیرد. جرم کلسیفیه‌شده‌ای که سفت روی دندان نشسته، و جرمی که زیر لبه‌ی لثه است، با فشار هوا و پودر برداشته نمی‌شود و اسکیلر می‌خواهد. در عمل، دندانپزشک از ترکیب هر سه روش استفاده می‌کند.

ایرفلو در چه مواردی انتخاب بهتری است؟

• بدون سایش سطح: پودر ایرفلو لکه را برمی‌دارد بدون اینکه سطح دندان یا لبه‌ی لمینت و کامپوزیت را کدر کند.
• دسترسی به نواحی سخت: جریان هوا به شیارها و فاصله‌های بین دندانی می‌رسد که با مسواک معمولی تمیز نمی‌شوند.
• بدون نیاز به بی‌حسی در بیشتر موارد: چون ابزار تیزی روی دندان کشیده نمی‌شود، برای بیماران با دندان حساس راحت‌تر است.
• سطح صاف‌تر پس از درمان: سطح پرداخت‌شده، پلاک را دیرتر جذب می‌کند.

نکاتی برای جلوگیری از تشکیل جرم دندان

اگرچه روش‌های حرفه‌ای می‌توانند جرم موجود را از بین ببرند، پیشگیری از تشکیل جرم‌ها از همان ابتدا اهمیت زیادی دارد. برای جلوگیری از تشکیل جرم دندان، باید به بهداشت دهان و دندان توجه ویژه‌ای داشته باشید. در اینجا چند نکته کلیدی آورده‌ایم:

• مسواک زدن منظم: دندان‌ها باید حداقل دو بار در روز با مسواک نرم و خمیر دندان فلورایدی تمیز شوند.
• استفاده از نخ دندان: استفاده روزانه از نخ دندان می‌تواند به تمیز کردن نواحی بین دندان‌ها که مسواک به آن‌ها نمی‌رسد، کمک کند.
• چکاپ‌های منظم دندانپزشکی: بازدید منظم از دندانپزشک برای جرم‌گیری و بررسی سلامت دهان و دندان بسیار مهم است.
• پرهیز از مصرف زیاد قند: مصرف زیاد شیرینی‌ها و مواد قندی می‌تواند باعث تشکیل پلاک‌های دندانی شود.

جرم دندان یک مشکل شایع است که اگر به موقع درمان نشود، می‌تواند به مشکلات جدی‌تری منجر شود. از بین بردن جرم پشت دندان با استفاده از روش‌های مختلفی مانند جرم‌گیری دستی، اولتراسونیک، و ایرفلو امکان‌پذیر است.

انتخاب روش به وضعیت دهان شما بستگی دارد و معمولاً ترکیبی از هر سه استفاده می‌شود. مراقبت منظم از دندان‌ها و مراجعه به دندانپزشک می‌تواند کمک کند تا از تشکیل جرم‌های دندانی جلوگیری شده و دندان‌هایی سالم و زیبا داشته باشید.

برای اطلاعات بیشتر درباره جرم‌گیری حرفه‌ای، مقاله Dental Cleaning: What You Can Expect در وب‌سایت Mayo Clinic را ببینید.

پرسش‌های پرتکرار از بین بردن جرم پشت دندان

آیا جرم پشت دندان فقط به دلیل عدم مسواک زدن است؟

خیر. مسواک نزدن یکی از عوامل مهم است، اما عوامل دیگری مانند رژیم غذایی پرقند، مصرف دخانیات، مقدار مواد معدنی بزاق و خشکی دهان هم در تشکیل جرم نقش دارند. به همین دلیل دو نفر با بهداشت یکسان می‌توانند سرعت جرم گرفتن متفاوتی داشته باشند.

آیا جرم دندان خطرناک است؟

جرم دندان تنها یک مشکل زیبایی نیست. اگر جرم به مدت طولانی روی دندان‌ها باقی بماند، می‌تواند باعث التهاب لثه، بوی بد دهان و بیماری‌های لثه شود که در نهایت به از دست دادن دندان منجر می‌شود. پاکسازی منظم، همین زنجیره را قطع می‌کند.

آیا جوش شیرین به از بین بردن جرم پشت دندان کمک می‌کند؟

جوش شیرین می‌تواند لکه‌های سطحی را کم کند، اما جرم سخت‌شده‌ای که به دندان چسبیده را برنمی‌دارد. استفاده مداوم و با فشار از آن هم می‌تواند سطح ریشه دندان را بساید، پس فقط به‌عنوان یک روش تکمیلی و گاه‌به‌گاه از آن استفاده کنید.

آیا ایرفلو برای از بین بردن جرم پشت دندان کافی است؟

ایرفلو برای لایه‌ی نرم باکتری و لکه‌های قهوه و سیگار بسیار خوب عمل می‌کند و سطح دندان را هم نمی‌ساید، اما جرم سخت‌شده و جرم زیر لثه را برنمی‌دارد. برای آن‌ها اسکیلر اولتراسونیک لازم است. در عمل، ترکیب هر سه روش استفاده می‌شود.

آیا جرم دندان باعث بوی بد دهان می‌شود؟

بله. پلاک و جرم محیط مناسبی برای رشد باکتری‌ها هستند و همین باکتری‌ها بوی ناخوشایند ایجاد می‌کنند. جرم پشت دندان‌های پایین یکی از شایع‌ترین منابع بوی بد دهان است، چون هم زیاد جمع می‌شود و هم کمتر دیده می‌شود.

بعد از جرم‌گیری، جرم دوباره برمی‌گردد؟

بله، جرم دوباره تشکیل می‌شود؛ این طبیعی است و نشانه‌ی بد انجام شدن کار نیست. سرعت برگشتش به بهداشت روزانه و ترکیب بزاق شما بستگی دارد. مسواک زدن منظم، نخ دندان و معاینات دوره‌ای، این فاصله را طولانی‌تر می‌کنند.

چرا جرم پشت دندان‌ها سریع‌تر از بقیه تشکیل می‌شود؟

دندان‌های پشتی و سطوح پشتی دندان‌ها، هم دسترسی سخت‌تری برای مسواک و نخ دندان دارند و هم بیشتر در تماس با غذاهای چسبناک هستند. در دندان‌های جلوی پایین، نزدیکی به محل خروج بزاق هم سرعت تشکیل جرم را بیشتر می‌کند.

آیا خمیر دندان سفیدکننده جلوی جرم را می‌گیرد؟

خمیر دندان‌های سفیدکننده لکه‌های سطحی را کم می‌کنند، اما جرمی که به سطح دندان چسبیده را از بین نمی‌برند. برای جرم سخت‌شده، جرم‌گیری توسط دندانپزشک لازم است.

آیا مسواک برقی مؤثرتر از مسواک دستی است؟

مسواک برقی به دلیل حرکات سریع و یکنواخت، در کاهش پلاک و التهاب لثه بهتر عمل می‌کند. با این حال مسواک دستی هم اگر درست و کامل استفاده شود مؤثر است. هیچ‌کدام جرم سخت‌شده را برنمی‌دارند؛ هر دو ابزار پیشگیری‌اند.

چرا برخی افراد بیشتر از دیگران دچار جرم دندان می‌شوند؟

عواملی مانند ژنتیک، مقدار و ترکیب بزاق، رژیم غذایی و عادات بهداشتی در این تفاوت نقش دارند. کسی که بزاقش مواد معدنی بیشتری دارد، پلاکش سریع‌تر سخت می‌شود. خشکی دهان و تنفس دهانی در خواب هم این روند را تند می‌کنند.

چطور از تشکیل جرم دندان جلوگیری کنیم؟

با رعایت چند نکته ساده اما حیاتی در مورد از بین بردن جرم پشت دندان:

• مسواک‌زدن دو بار در روز: با مسواک نرم و خمیر دندان فلورایددار.
• استفاده روزانه از نخ دندان: به‌ویژه در نواحی پشتی دندان‌ها که دسترسی سخت‌تری دارند.
• پرهیز از مصرف زیاد مواد قندی و نوشیدنی‌های اسیدی.
• دهان‌شویه‌های ضدباکتری: به کاهش پلاک و جلوگیری از تشکیل جرم کمک می‌کنند.