بهترین جرم‌گیر دندان
نویسنده و بازبینی علمی: دکتر کیهان کندری، دندانپزشک • آخرین بروزرسانی: مهر ۱۴۰۵
بهترین جرم‌گیر دندان در میان محصولات خانگی، خمیردندانی است که روی بسته‌اش کلمه‌ی پیروفسفات یا سیترات روی نوشته شده باشد.
این دو ماده جلوی سخت شدن جرم تازه را می‌گیرند. اما جرمی که از قبل سخت شده، با هیچ خمیردندانی پاک نمی‌شود و فقط دندانپزشک می‌تواند آن را بردارد.
پس پاسخ دو تکه دارد: برای جلوگیری، یک خمیردندان درست کافی است. برای برداشتن جرمی که الان روی دندان شماست، محصول خانگی وجود ندارد.
بهترین جرم‌گیر دندان برای هر مشکل
- جرم زود برمی‌گردد: خمیردندان با پیروفسفات
- لثه‌ی ملتهب و خون‌ریز: خمیردندان با سیترات روی
- لکه چای، قهوه و سیگار: خمیردندان با جوش‌شیرین
- دندان حساس: خمیردندان با نیترات پتاسیم، بدون برچسب «سفیدکننده قوی»
- لمینت و کامپوزیت: خمیردندان کم‌ساینده، بدون زغال
- ایمپلنت: نخ دندان و برس بین‌دندانی، مهم‌تر از نوع خمیردندان
- جرم بین دندان‌ها: نخ دندان، از هر خمیردندانی مؤثرتر
- پلاک روی سطح دندان: مسواک برقی
- براکت ارتودنسی و بریج: واترفلاس
- جرم سخت‌شده: هیچ محصول خانگی؛ فقط دندانپزشک
روی بسته دنبال چه کلمه‌ای بگردید
بهترین جرم‌گیر دندان را از روی جعبه نمی‌شود تشخیص داد. وقتی در داروخانه ایستاده‌اید، جلوی شما بیست تیوب است که روی همه‌شان نوشته «ضد جرم».
راه تشخیص ساده است: جعبه را برگردانید و فهرست مواد را بخوانید. فقط سه ماده در تحقیقات نشان داده‌اند جلوی تشکیل جرم را می‌گیرند:
- پیروفسفات — با نام Pyrophosphate هم نوشته می‌شود و رایج‌ترین است
- سیترات روی — Zinc Citrate؛ اگر لثه‌تان هم التهاب دارد، گزینه‌ی بهتری است
- هگزامتافسفات سدیم — کمتر پیدا می‌شود، ولی اگر بود همان کار را می‌کند
اگر یکی از این سه در فهرست مواد بود، آن تیوب بهترین جرم‌گیر دندانی است که از داروخانه می‌توانید بخرید. اگر نبود، هر چیزی که روی جعبه با حروف درشت نوشته شده فقط تبلیغ است.
کاری که این مواد می‌کنند این است: جرم از پلاک نرم درست می‌شود و پلاک نرم برای سخت شدن باید کلسیم بزاق را جذب کند. این سه ماده همان مرحله را متوقف می‌کنند. یعنی پلاک نرم می‌ماند و شما می‌توانید با مسواک برش دارید.
انواع خمیردندان ضدجرم موجود در داروخانه
چهار ماده‌ای که فکر می‌کنید جرم‌گیرند و نیستند
بهترین جرم‌گیر دندان هیچ‌وقت آن چیزی نیست که فقط رنگ دندان را روشن‌تر می‌کند. این چهار ماده روی بیشتر بسته‌های «ضد جرم» بزرگ نوشته می‌شوند، ولی هیچ‌کدام جرم را برنمی‌دارند:
| ماده | کارش چیست |
|---|---|
| فلوراید | جلوی پوسیدگی را می‌گیرد، نه جرم |
| سیلیکا | ذره‌ی ساینده؛ لکه سطحی را پاک می‌کند |
| پراکسید هیدروژن | رنگ لکه را روشن می‌کند |
| جوش‌شیرین | ساینده‌ی ملایم برای لکه چای و قهوه |
هیچ‌کدام بد نیستند؛ فقط آن کاری را که شما از آن‌ها می‌خواهید نمی‌کنند.
بیشتر بی‌اعتمادی به محصولات از همین‌جا می‌آید: کسی خمیردندان سفیدکننده را به گمان بهترین جرم‌گیر دندان می‌خرد، توقع دارد جرم پشت دندان‌هایش برود، نمی‌رود، و فکر می‌کند محصول تقلبی بوده.
چرا هیچ خمیردندانی جرم سخت را پاک نمی‌کند
بهترین جرم‌گیر دندان هم جرم سخت را پاک نمی‌کند، و دلیلش را کمتر جایی می‌گویند. دانستنش شما را از خرید بیهوده نجات می‌دهد: جرم سخت و مینای دندان از یک جنس‌اند. هر دو از کلسیم ساخته شده‌اند.
یعنی هر مایعی که به اندازه‌ای قوی باشد که جرم را حل کند، به همان اندازه مینای دندان شما را هم حل می‌کند.
به همین دلیل چیزی به نام «حل‌کننده‌ی جرم» وجود ندارد و هیچ‌وقت هم ساخته نمی‌شود. این محدودیت طبیعت است، نه کم‌کاری سازنده.
پس هر محصولی که خودش را بهترین جرم‌گیر دندان معرفی کند و بگوید جرم سخت را پاک می‌کند، یا دارد لکه‌ی سطحی را با جرم اشتباه می‌گیرد، یا مینای شما را می‌تراشد.
خمیردندان «سفیدکننده قوی» بخریم؟
خیلی‌ها فکر می‌کنند بهترین جرم‌گیر دندان همان قوی‌ترین است. هر خمیردندانی یک درجه‌ی سایندگی دارد که با عددی به نام RDA سنجیده می‌شود.
هرچه این عدد بالاتر باشد، خمیردندان بیشتر می‌ساید. سقف مجاز جهانی ۲۵۰ است؛ خمیردندان‌های معمولی حدود ۵۰ تا ۱۰۰ هستند و آن‌هایی که «سفیدکننده قوی» نوشته‌اند اغلب بالای ۱۵۰.
سایندگی بالا برای همه بد نیست. اگر دندان و لثه‌تان سالم است، مشکلی پیش نمی‌آید.
اما اگر لثه‌تان عقب رفته و ریشه‌ی دندان بیرون افتاده باشد، ماجرا فرق می‌کند: ریشه‌ی دندان از مینا خیلی نرم‌تر است و همان خمیردندانی که برای مینا بی‌خطر است، ریشه را می‌ساید. نتیجه‌اش شیار و حساسیت است.
مشکل این است که عدد RDA روی بسته‌های ایرانی تقریباً هیچ‌وقت نوشته نمی‌شود.
پس یک قانون ساده را رعایت کنید: اگر دندان‌هایتان به سرد و گرم حساس است یا لثه‌تان عقب رفته، سراغ هیچ بسته‌ای که «قوی» یا «فوق سفیدکننده» نوشته نروید.
برای شما بهترین جرم‌گیر دندان همان تیوب ساده‌ای است که پیروفسفات دارد و ادعای سفیدکنندگی ندارد.
از کجا بفهمید ادعای روی بسته تست شده است
یک راه دیگر برای پیدا کردن بهترین جرم‌گیر دندان، نگاه کردن به یک نشان کوچک روی بعضی بسته‌ها است: مهر تأیید انجمن دندانپزشکی آمریکا (ADA Seal of Acceptance).
تفاوتش با نوشته‌های تبلیغاتی این است که برای گرفتنش، سازنده باید نتیجه‌ی آزمایش روی بیمار واقعی ارائه کند.
یک نکته‌ی ریز: زیر آن نشان نوشته شده که برای چه چیزی تأیید شده. ممکن است برای «ضد پوسیدگی» تأیید شده باشد ولی برای «ضد جرم» نه. همان یک خط را بخوانید.
درباره محصولات ایرانی هم یک سوءتفاهم رایج را روشن کنیم: کد IRC و پروانه‌ی وزارت بهداشت روی بسته یعنی این محصول بی‌خطر است، نه اینکه کار می‌کند.
آن مجوز بهداشتی است، نه گواهی اثربخشی. برای اثربخشی، همان فهرست مواد پشت جعبه معیار شماست.
گران‌تر یعنی بهتر؟
نه. بهترین جرم‌گیر دندان لازم نیست گران باشد؛ قیمت خمیردندان بیشتر به برند، هزینه‌ی واردات، طعم و بسته‌بندی برمی‌گردد. پیروفسفات و سیترات روی مواد ارزانی هستند و بودنشان قیمت تیوب را بالا نمی‌برد.
نتیجه‌ی عملی: یک خمیردندان ایرانی ارزان که پیروفسفات دارد، بهتر از یک خمیردندان وارداتی گران که ندارد جلوی جرم را می‌گیرد. ملاک، کشور سازنده و قیمت نیست؛ فهرست مواد است.
و اگر بخواهیم صادق باشیم، ارزان‌ترین وسیله در این فهرست از همه‌ی خمیردندان‌ها مؤثرتر است و در عمل بهترین جرم‌گیر دندان برای فاصله‌ی بین دندان‌ها همین است: نخ دندان. جرم بین دندان‌ها جایی است که مسواک به آن نمی‌رسد و هیچ خمیردندانی هم آنجا کاری نمی‌کند.
قبل و بعد؛ همان سطحی که مسواک به‌تنهایی تمیزش نکرده بود
جوش‌شیرین، زغال و سرکه سیب
هیچ‌کدام از این سه روش خانگی بهترین جرم‌گیر دندان نیستند، ولی چون زیاد توصیه می‌شوند تکلیف هر سه را روشن کنیم:
جوش‌شیرین کمی می‌ساید و می‌تواند لکه‌ی سطحی چای و قهوه را کم کند. روی جرم سخت اثری ندارد. هر روز و با فشار استفاده نکنید، مخصوصاً اگر ریشه‌ی دندانتان بیرون افتاده است.
زغال فعال در بررسی مجله‌ی انجمن دندانپزشکی آمریکا در سال ۲۰۱۷ شاهد کافی برایش پیدا نشد. در مطب هم دو مشکل از آن می‌بینیم: ذرات زغال در حاشیه‌ی لثه و کنار کامپوزیت گیر می‌کنند و خط تیره‌ای می‌سازند که بیمار آن را جرم می‌بیند؛ و بیشتر این خمیردندان‌ها فلوراید ندارند، یعنی در ازای یک اثر موقت، محافظت دندان از پوسیدگی را از دست می‌دهید.
سرکه سیب و آب‌لیمو را روی دندان نمالید. اسید این‌ها مینا را می‌خورد و مینای خورده‌شده دیگر برنمی‌گردد. این یکی «با احتیاط» ندارد؛ انجامش ندهید.
دستگاه جرم‌گیر خانگی بخریم؟
بهترین جرم‌گیر دندان یک دستگاه نیست. آن دستگاه‌های کوچک که شبیه ابزار دندانپزشکی هستند و آنلاین زیاد فروش می‌روند، توصیه نمی‌شوند. دلیلش سلیقه نیست:
- جرم اصلی را نمی‌بینید. مهم‌ترین جرم زیر لبه‌ی لثه است. بدون آینه و نور دندانپزشکی نمی‌دانید کجاست و چقدر است.
- زاویه‌ی نوک را نمی‌توانید درست بگیرید. نوک باید تقریباً موازی سطح دندان حرکت کند؛ نوک عمود، سطح را خط می‌اندازد.
- آب خنک‌کننده ندارند. دستگاه مطب همراه با پاشش آب کار می‌کند تا گرمای لرزش به عصب دندان نرسد.
- لثه زخم می‌شود. شایع‌ترین آسیبی که از این دستگاه‌ها در مطب می‌بینیم بریدگی لثه است، نه آسیب دندان.
اگر قصدتان خرید یک وسیله به‌عنوان بهترین جرم‌گیر دندان بود، همان پول را روی مسواک برقی و نخ دندان بگذارید. فایده‌اش بیشتر است و خطر ندارد.
مسواک برقی و واترفلاس تا کجا کار می‌کنند
مسواک برقی در مقایسه با دستی، پلاک و التهاب لثه را کمتر می‌کند و هرچه بیشتر استفاده شود این تفاوت بیشتر می‌شود. پس انتخاب بهتری است — ولی برای پلاک نرم، نه برای جرم سخت.
واترفلاس هم همین‌طور. برای کسی که براکت ارتودنسی یا بریج دارد و نخ کشیدن برایش سخت است وسیله‌ی خوبی است، اما فشار آب جرم سخت را از دندان جدا نمی‌کند. واترفلاس جای نخ دندان را هم نمی‌گیرد؛ کنارش استفاده می‌شود.
هر دو در دسته‌ی پیشگیری‌اند، نه در دسته‌ی بهترین جرم‌گیر دندان. کاری که می‌کنند این است که فاصله‌ی جرم‌گیری‌های شما طولانی‌تر شود.
دندان حساس، لمینت و ایمپلنت
در این سه حالت، بهترین جرم‌گیر دندان کم‌ساینده‌ترین گزینه است و انتخاب اشتباه هزینه‌ی واقعی دارد:
دندان حساس. خمیردندان با نیترات پتاسیم یا فلوراید قلع. خمیردندان «سفیدکننده قوی» بدترین انتخاب است، چون سایندگی‌اش حساسیت را بیشتر می‌کند.
لمینت و کامپوزیت. سطح این‌ها از مینا نرم‌تر است و با خمیردندان ساینده کدر می‌شود. کدر شدن با خمیردندان دیگر درست نمی‌شود و باید در مطب پرداخت شود. زغال و «سفیدکننده قوی» را کنار بگذارید.
ایمپلنت. اینجا نوع خمیردندان اهمیت زیادی ندارد؛ چیزی که مهم است تمیز کردن فاصله‌ی بین دندان‌هاست. پلاکی که دور پایه‌ی ایمپلنت جمع شود، استخوان اطرافش را از بین می‌برد و آن استخوان برنمی‌گردد.
چرا جرم بعضی‌ها زودتر برمی‌گردد
دو نفر که یک‌جور مسواک می‌زنند می‌توانند سرعت جرم گرفتن کاملاً متفاوتی داشته باشند. علتش تنبلی نیست، بزاق است:
- مقدار کلسیم بزاق در افراد فرق می‌کند؛ بزاق پرکلسیم‌تر، جرم سریع‌تر
- خشکی دهان — از دارو یا از تنفس دهانی در خواب — پلاک را روی دندان نگه می‌دارد
- سیگار هم رسوب را بیشتر می‌کند و هم لکه‌ای می‌سازد که پلاک راحت‌تر به آن می‌چسبد
یک چیز را در مطب مرتب می‌بینیم: بیشترین جرم تقریباً همیشه پشت دندان‌های جلوی پایین است. علتش این است که بزاق تازه درست از همان‌جا، از زیر زبان، بیرون می‌زند و مستقیم روی همان سطح می‌ریزد.
اگر جرم شما هم همیشه از همان نقطه شروع می‌شود، مشکل از مسواک زدنتان نیست؛ از جای غده‌ی بزاقی است.
فقط بدانید همان نقطه باید هدف جداگانه‌ی مسواک و نخ دندانتان باشد؛ هیچ بهترین جرم‌گیر دندانی جای مسواک زدن هدفمند آن نقطه را نمی‌گیرد.
جرم سخت را چه کسی برمی‌دارد
وقتی جرم سخت شد، کار محصولات خانگی تمام است و بهترین جرم‌گیر دندان دیگر در داروخانه نیست، در مطب است. برداشتنش سه ابزار دارد و هر سه دست دندانپزشک است:
- اسکیلر اولتراسونیک — برای جرم حجیم و جرم زیر لثه
- ابزار دستی — برای نقاطی که دستگاه به آن‌ها نمی‌رسد
- ایرفلو — با پودر و فشار هوا، لکه و لایه‌ی نرم باکتری را بدون سایش برمی‌دارد
درباره ایرفلو یک تصحیح لازم است، چون در تبلیغات بزرگ‌نمایی می‌شود: ایرفلو جای اولتراسونیک را نمی‌گیرد. برای لکه و لایه‌ی نرم و برای دندان‌های لمینت‌شده انتخاب بهتری است، ولی جرم سخت را برنمی‌دارد. جرم‌گیری کامل، ترکیب هر سه است.
سؤالی که خیلی‌ها همین‌جا می‌پرسند این است که چقدر خرج دارد. هزینه جرم‌گیری دندان و اینکه چه چیزهایی داخلش حساب می‌شود، در صفحه‌ی خودش نوشته شده.
برداشتن جرم سخت‌شده با دستگاه، در مطب دکتر کندری
نمی‌دانید جرم شما در حدی است که با مسواک و خمیردندان کنترل شود یا باید برداشته شود؟ این را با یک نگاه می‌شود گفت. دکتر کیهان کندری مشخص می‌کند جرم بالای لثه است یا زیر لثه، و برای دهان شما کدام ابزار لازم است.
معاینه و طرح درمان در مطب رایگان است.
پرسش‌های پرتکرار
بهترین جرم‌گیر دندان برای جرم سخت‌شده چیست؟
هیچ محصول خانگی. جرم سخت‌شده از همان جنس مینای دندان است و چیزی که آن را حل کند، دندان را هم حل می‌کند. برداشتنش فقط با ابزار دندانپزشک ممکن است. خمیردندان‌های ضد جرم برای مرحله‌ی قبل‌ترند: جلوگیری از سخت شدن پلاک تازه.
خمیردندان ضد جرم چند وقت بعد اثرش را نشان می‌دهد؟
در آینه هیچ‌وقت. کار بهترین جرم‌گیر دندان هم پیشگیری است نه پاک کردن، پس تغییری که ببینید ندارد. معیار درست این است: در نوبت جرم‌گیری بعدی، دندانپزشک جرم کمتری ببیند. اگر بعد از چند ماه هیچ فرقی نبود، یعنی آن تیوب یکی از آن سه ماده را نداشته.
دستگاه جرم‌گیر خانگی بخرم؟
توصیه نمی‌شود. جرم مهم زیر لبه‌ی لثه است و شما نمی‌بینیدش؛ زاویه‌ی نوک را نمی‌توانید درست بگیرید؛ این دستگاه‌ها آب خنک‌کننده ندارند. شایع‌ترین آسیبی که از آن‌ها در مطب می‌بینیم بریدگی لثه است. همان پول را روی مسواک برقی و نخ دندان بگذارید.
جوش‌شیرین به دندان ضرر می‌زند؟
در حد کم و گاه‌به‌گاه نه، و لکه‌ی سطحی چای و قهوه را کم می‌کند. روی جرم سخت اثری ندارد. هر روز و با فشار مالیدنش توصیه نمی‌شود، مخصوصاً اگر لثه‌تان عقب رفته باشد. اما سرکه سیب و آب‌لیمو را هرگز روی دندان نمالید؛ اسیدشان مینا را می‌خورد و برنمی‌گردد.
برای دندان حساس کدام خمیردندان؟
بهترین جرم‌گیر دندان برای دندان حساس، خمیردندانی است که نیترات پتاسیم یا فلوراید قلع دارد و روی جعبه‌اش «سفیدکننده قوی» نوشته نشده. اگر ماده‌ی ضد جرم هم می‌خواهید، سیترات روی با دندان حساس سازگارتر است تا پیروفسفات.
برای لمینت و ایمپلنت کدام خمیردندان؟
کم‌ساینده و بدون زغال. سطح لمینت از مینا نرم‌تر است و با خمیردندان ساینده کدر می‌شود؛ این کدری با خمیردندان درست نمی‌شود و باید در مطب پرداخت شود. برای ایمپلنت، تمیز کردن فاصله‌ی بین دندان‌ها از نوع خمیردندان مهم‌تر است.
واترفلاس جرم را پاک می‌کند؟
خیر. واترفلاس پلاک و خونریزی لثه را کم می‌کند و برای براکت ارتودنسی و بریج وسیله‌ی خوبی است، اما فشار آب جرم سخت را از دندان جدا نمی‌کند. جای نخ دندان را هم نمی‌گیرد.
خمیردندان ایرانی بخرم یا خارجی؟
مهم نیست کجا ساخته شده؛ بهترین جرم‌گیر دندان را فهرست مواد تعیین می‌کند نه کشور سازنده. خمیردندان ایرانی که پیروفسفات دارد، بهتر از خمیردندان وارداتی گرانی که ندارد جلوی جرم را می‌گیرد. کد IRC روی بسته‌های ایرانی هم یعنی محصول بی‌خطر است، نه اینکه ضد جرم است.
چرا جرم من زودتر از بقیه برمی‌گردد؟
معمولاً به بزاق برمی‌گردد: مقدار کلسیم بزاق در افراد فرق می‌کند و در بعضی‌ها پلاک سریع‌تر سخت می‌شود. خشکی دهان، تنفس دهانی در خواب و سیگار هم آن را تندتر می‌کنند. در چنین دهانی فاصله‌ی جرم‌گیری کوتاه‌تر می‌شود و دندانپزشک آن را تعیین می‌کند.
منابع علمی
- American Dental Association. Oral Health Topics: Toothpastes — مواد ضد جرم و درجه‌ی سایندگی.
- American Dental Association. ADA Seal of Acceptance.
- Brooks JK, Bashirelahi N, Reynolds MA. Charcoal and charcoal-based dentifrices: A literature review. JADA, 2017.
- Yaacob M, Worthington HV, Deacon SA, et al. Powered versus manual toothbrushing for oral health. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2014.
